Ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε τα χρήματά μας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το εισόδημα, τις οικονομικές μας γνώσεις ή την ικανότητά μας να οργανώνουμε έναν προϋπολογισμό.
Πίσω από πολλές καθημερινές οικονομικές αποφάσεις βρίσκονται βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις, οι οποίες συχνά διαμορφώνονται ήδη από την παιδική ηλικία και εξακολουθούν να επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας στην ενήλικη ζωή, χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε.
Αυτό επισημαίνει ο Brad Klontz, διδάκτωρ Ψυχολογίας, πιστοποιημένος χρηματοοικονομικός σύμβουλος και αναπληρωτής καθηγητής στη Σχολή Διοίκησης Επιχειρήσεων Heider του Πανεπιστημίου Creighton στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σύμφωνα με τον ειδικό, η κατανόηση της ψυχολογικής σχέσης που έχει αναπτύξει κάθε άνθρωπος με το χρήμα αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη βελτίωση της οικονομικής του συμπεριφοράς. Όπως εξηγεί σε δημοσίευμα της αργεντίνικης εφημερίδας Clarín, πολλές από τις πεποιθήσεις που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο ξοδεύουμε, αποταμιεύουμε ή επενδύουμε δημιουργούνται πολύ πριν αποκτήσουμε το πρώτο μας εισόδημα.
Οι πεποιθήσεις για το χρήμα που αποκτούμε από παιδιά
Ο Klontz χρησιμοποιεί τον όρο «χρηματικά σενάρια» (money scripts) για να περιγράψει τις βαθύτερες αντιλήψεις που αποκτούν οι άνθρωποι σχετικά με τα χρήματα και οι οποίες λειτουργούν ως άτυποι κανόνες οικονομικής συμπεριφοράς. Πρόκειται για πεποιθήσεις που διαμορφώνονται μέσα από τις οικογενειακές εμπειρίες, το κοινωνικό περιβάλλον και τα μηνύματα που δεχόμαστε μεγαλώνοντας. Με την πάροδο του χρόνου, αυτές οι ιδέες μπορούν να μετατραπούν σε αυτοματοποιημένους τρόπους σκέψης, επηρεάζοντας αποφάσεις ακόμη και όταν δεν ανταποκρίνονται πλέον στις πραγματικές μας ανάγκες.
Για παράδειγμα, κάποιος που μεγάλωσε σε μια οικογένεια όπου τα χρήματα αποτελούσαν διαρκή πηγή άγχους μπορεί να αισθάνεται έντονη ανασφάλεια κάθε φορά που χρειάζεται να πραγματοποιήσει μια αγορά, ακόμη κι αν διαθέτει επαρκές εισόδημα. Αντίστοιχα, άλλοι άνθρωποι ενδέχεται να θεωρούν ότι η συζήτηση για οικονομικά ζητήματα είναι ακατάλληλη ή ότι η απόκτηση μεγαλύτερου πλούτου αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την προσωπική ευτυχία.
Ο ειδικός προειδοποιεί ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται καν πόσο επηρεάζονται οι επιλογές τους από αυτές τις αντιλήψεις. Ωστόσο, η επίδρασή τους μπορεί να είναι σημαντική, καθώς καθορίζουν όχι μόνο τις καθημερινές καταναλωτικές συνήθειες, αλλά και τη στάση απέναντι στην αποταμίευση, τον δανεισμό, τις επενδύσεις και την ανάληψη οικονομικού κινδύνου.
Γιατί οι οικονομικές γνώσεις δεν είναι πάντα αρκετές
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα του Klontz είναι ότι η οικονομική συμπεριφορά δεν αλλάζει απαραίτητα επειδή κάποιος αποκτά περισσότερες γνώσεις. Ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει πώς καταρτίζεται ένας προϋπολογισμός, ποια είναι η σημασία της αποταμίευσης ή γιατί χρειάζεται να σχεδιάζει τις μελλοντικές του δαπάνες, αλλά να δυσκολεύεται να εφαρμόσει αυτές τις γνώσεις στην πράξη.
Η εξήγηση βρίσκεται συχνά στις συναισθηματικές αντιδράσεις που συνοδεύουν τις οικονομικές αποφάσεις. Ο φόβος ότι τα χρήματα δεν θα επαρκέσουν, η ενοχή μετά από μια αγορά ή η πεποίθηση ότι η οικονομική επιτυχία είναι αδύνατη μπορούν να οδηγήσουν σε συμπεριφορές που υπονομεύουν ακόμη και έναν καλά οργανωμένο οικονομικό σχεδιασμό.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η επίδραση των περιοριστικών πεποιθήσεων. Όταν κάποιος θεωρεί ότι δεν έχει την ικανότητα να βελτιώσει την οικονομική του κατάσταση, ενδέχεται να αποφεύγει να θέσει στόχους ή να αναζητήσει τρόπους καλύτερης διαχείρισης των χρημάτων του. Έτσι, μια αρνητική αντίληψη μπορεί να λειτουργήσει ως εμπόδιο, ανεξάρτητα από τις πραγματικές οικονομικές δυνατότητες του ατόμου.
Πώς μπορούμε να αλλάξουμε τη σχέση μας με τα χρήματα
Σύμφωνα με τον Klontz, το πρώτο βήμα είναι να εξετάσουμε τη δική μας οικονομική ιστορία. Ποιες συζητήσεις γίνονταν για τα χρήματα στο οικογενειακό περιβάλλον; Πώς αντιμετώπιζαν οι γονείς μας τις αγορές, τις αποταμιεύσεις και τις οικονομικές δυσκολίες; Ποιες από αυτές τις συμπεριφορές εξακολουθούμε να επαναλαμβάνουμε σήμερα;
Η αναγνώριση αυτών των μοτίβων μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση των οικονομικών συνηθειών και στην αξιολόγηση του κατά πόσο εξακολουθούν να είναι χρήσιμες. Εξίσου σημαντική είναι η παρατήρηση των συναισθημάτων που εμφανίζονται όταν ξοδεύουμε ή αποταμιεύουμε χρήματα, καθώς συχνά αποκαλύπτουν πεποιθήσεις που διαφορετικά θα παρέμεναν απαρατήρητες.
Από εκεί και πέρα, η αλλαγή μπορεί να ξεκινήσει με μικρές προσαρμογές στον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς. Αντί να θεωρεί κάποιος ότι δεν είναι καλός στη διαχείριση χρημάτων, μπορεί να αντιμετωπίσει την οικονομική οργάνωση ως μια δεξιότητα που καλλιεργείται μέσα από την εξάσκηση, την εμπειρία και τον προγραμματισμό.
Ο Αμερικανός ψυχολόγος διευκρινίζει, πάντως, ότι η αλλαγή νοοτροπίας δεν εγγυάται την οικονομική ευημερία ούτε μπορεί να εξαλείψει αντικειμενικές δυσκολίες, όπως ένα χαμηλό εισόδημα ή το αυξημένο κόστος ζωής. Μπορεί, όμως, να συμβάλει στη λήψη πιο συνειδητών αποφάσεων, οι οποίες ανταποκρίνονται καλύτερα στις προσωπικές δυνατότητες και στους οικονομικούς στόχους.
