Το δημογραφικό ως μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις των επόμενων πενήντα ετών ανέδειξε η εκδήλωση που διοργάνωσε το Κέντρο Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη Δυναμική των Πληθυσμών στο πλαίσιο του Οικονομικού Φόρουμ των Δελφών, με θέμα «Demography-Driven Competitiveness: Strategies for Sustainable Growth, Social and Territorial Cohesion» («Ανταγωνιστικότητα και Δημογραφικές Μεταβολές: Στρατηγικές για Βιώσιμη Ανάπτυξη, Κοινωνική και Περιφερειακή Συνοχή»)
Στην εκδήλωση, την οποία άνοιξε και συντόνισε ο Καθηγητής Άρης Αλεξόπουλος, επικεφαλής του Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη Δυναμική των Πληθυσμών, συμμετείχαν οι: Άκης Σκέρτσος, Υπουργός Επικρατείας, Tomasz Kozluk, Οικονομικός Σύμβουλος του Επικεφαλής Οικονομολόγου του ΟΟΣΑ, Arnstein Aassve, Καθηγητής Δημογραφίας και Κοινωνικής Στατιστικής στο Bocconi University, Ιταλία, και Μιχάλης Βλασταράκης, Group Chief Marketing Officer της Eurobank.
Ο κ. Αλεξόπουλος έθεσε στο επίκεντρο την ανάγκη να αντιμετωπιστεί το δημογραφικό όχι μόνο ως απομονωμένο πρόβλημα γήρανσης, υπογεννητικότητας ή πίεσης στα δημόσια οικονομικά, αλλά ως ζήτημα ενταγμένο στη συνολική προσπάθεια βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας των χωρών μέσα από τον παραγωγικό μετασχηματισμό και την προώθηση της κοινωνικής συνοχής και της περιφερειακής ανάπτυξης.
Όπως υπογραμμίστηκε, η ίδρυση του θεματικού Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη Δυναμική των Πληθυσμών στην Ελλάδα εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική οικονομικής διπλωματίας, προσφέροντας στη χώρα πρόσβαση σε διεθνή τεχνογνωσία, συγκριτικά δεδομένα και τεκμηριωμένες συστάσεις πολιτικής για την αντιμετώπιση των δημογραφικών προκλήσεων. Το Κέντρο μελετά συστηματικά τη δυναμική των πληθυσμών, από τις γεννήσεις, τους θανάτους και τη μετανάστευση έως την εκπαίδευση, τις δεξιότητες και τη δυνατότητα ένταξης του ανθρώπινου δυναμικού στην αγορά εργασίας.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που αναδείχθηκαν στη συζήτηση, η Ελλάδα έχει περάσει εδώ και πολλά χρόνια (από το 1980) στην ζώνη των χωρών χαμηλής γονιμότητας. Με δείκτη γονιμότητας το 1,35 παιδιά ανά μητέρα το 2024 καταγράφει έναν από τους χαμηλότερους δείκτες στην Ευρώπη. Η τάση αυτή οδηγεί σε ραγδαία γήρανση και πληθυσμιακή συρρίκνωση. Ο πληθυσμός της χώρας, που σήμερα κινείται περίπου στα 10 εκατομμύρια, αναμένεται να υποχωρήσει στα 8,5 εκατομμύρια έως το 2050, με σημαντική μεταβολή στην ηλικιακή του σύνθεση και με πλειοψηφία ανθρώπων άνω των 45 ετών.
Η συζήτηση ανέδειξε την ανάγκη η διαχείριση του δημογραφικού να πραγματοποιείται με συντονισμένες παρεμβάσεις σε πολλά πεδία πολιτικής: εργασία, οικογένεια, εκπαίδευση, στέγαση, υγεία, περιφερειακή ανάπτυξη, καινοτομία και μετανάστευση. Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στην αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας, καθώς σήμερα εργάζεται το 55% των γυναικών στη χώρα έναντι του 72% των ανδρών. Ακόμη, στην παραμονή των μεσηλίκων στην εργασία τουλάχιστον έως τα 65 έτη, καθώς και στην ένταξη σε εργασία 800.000 ατόμων ηλικίας 55-65 ετών που σήμερα δεν απασχολούνται.
Συζητήθηκε, επίσης, η σχέση μεταξύ δημογραφίας, παραγωγικότητας και τεχνολογίας. Η ρομποτική, η τεχνητή νοημοσύνη και οι νέες τεχνολογίες μπορούν να λειτουργήσουν ως μοχλοί βελτίωσης της παραγωγικότητας, υπό την προϋπόθεση ότι σχεδιάζονται και εφαρμόζονται με τρόπο φιλικό προς όλες τις ηλικίες και ειδικά προς τους μεσήλικες εργαζομένους. Η δημιουργία μεικτών ομάδων εργασίας, με νέους και μεγαλύτερους σε ηλικία εργαζομένους, μπορεί να συνδυάσει την καινοτομία με την εμπειρία.
«Η Ελλάδα εξελίσσεται σε μια “κοινωνία μεσηλίκων”, όπου οι νέοι αποτελούν τη νέα μειοψηφία. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί μεγάλες προκλήσεις για την οικονομία, την οργάνωση της κοινωνίας και τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, αποτέλεσμα και της προόδου της ιατρικής επιστήμης, μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται η εργασία, η υγεία, η πρόνοια και η διαγενεακή αλληλεγγύη», τόνισε ο κ. Αλεξόπουλος. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στις συνέπειες για το παραγωγικό δυναμικό της χώρας. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη Δυναμική των Πληθυσμών, έως το 2050, το διαθέσιμο παραγωγικό δυναμικό αναμένεται να είναι μειωμένο κατά 2 εκατομμύρια ανθρώπους. Αν το παραγωγικό μοντέλο παραμείνει αμετάβλητο, με λιγότερο ανθρώπινο δυναμικό και ίδια παραγωγικότητα εργασίας, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ θα μπορούσε να μειωθεί κατά 15%, επηρεάζοντας άμεσα το βιοτικό επίπεδο της χώρας.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο κ. Αλεξόπουλος παρουσίασε τον «δημογραφικό χειμώνα» ως παράθυρο ευκαιρίας για την καλύτερη οργάνωση της οικονομίας και της κοινωνίας με αξιοποίηση όλων των διαθέσιμων δεξαμενών ανθρώπινου δυναμικού, την αναβάθμιση της παραγωγικότητας και τη μετάβαση σε πολιτικές που ενισχύουν την ενεργό συμμετοχή, την υγεία και τις δεξιότητες σε όλη τη διάρκεια του βίου.
«Το δημογραφικό αποτελεί πρόκληση που αντιμετωπίζουν τόσο οι πλούσιες όσο και οι φτωχές χώρες», δήλωσε ο Υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος. «Η συνετή δημοσιονομική πολιτική των τελευταίων ετών δίνει σημαντική δυνατότητα για παρεμβάσεις. Η κυβέρνηση υλοποιεί μία δεκαετή εθνική στρατηγική με πόρους 20 δισ. ευρώ, η οποία καλύπτει ολόκληρο τον κύκλο ζωής από τη γέννηση έως την τρίτη ηλικία. Υλοποιούνται ήδη πολιτικές, όπως τα φορολογικά κίνητρα υπέρ των οικογενειών, με μειούμενους συντελεστές ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών, τα εκτεταμένα προγράμματα πρόληψης που ήδη αγγίζουν πάνω από 6 εκατ. πολίτες, τα προγράμματα «Σπίτι μου 1 και 2» που επιδοτούν την αγορά παλιών διαμερισμάτων για 30.000 δικαιούχους και το πρόγραμμα «Εξοικονομώ – ανακαινίζω για νέους» με προϋπολογισμό 300 εκατ. ευρώ. Η στρατηγική δεν στηρίζεται μόνο σε μέτρα επιδοματικού χαρακτήρα, αλλά αποτελεί μία ολιστική προσέγγιση που επιχειρεί την επίτευξη υψηλών ρυθμών ισόρροπης ανάπτυξης, μέσα και από 12 περιφερειακές στρατηγικές ανάπτυξης.»
Ο Tomasz Kozluk, Οικονομικός Σύμβουλος του Επικεφαλής Οικονομολόγου του ΟΟΣΑ, σημείωσε πως «η πληθυσμιακή γήρανση είναι μια καθοριστική, αλλά σχετικά προβλέψιμη τάση, που αντανακλά και την πρόοδο προς μια μακρύτερη και πιο υγιή ζωή. Στις προσομοιώσεις του ΟΟΣΑ αποτυπώνεται πιθανή μείωση κατά 8% του κατά κεφαλήν ΑΕΠ το 2050 λόγω της γήρανσης, με ακόμη πιο έντονες μειώσεις σε χώρες όπως η Ελλάδα. Οι προκλήσεις αφορούν τα δημόσια οικονομικά, τις ελλείψεις εργατικού δυναμικού και την παραγωγικότητα. Ωστόσο, πολιτικές για υγιή μακροζωία, μεγαλύτερο και πιο ευέλικτο εργασιακό βίο και επωφελή αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης μπορούν να μετριάσουν σημαντικά τις επιπτώσεις.»
Ο Arnstein Aassve, Καθηγητής Δημογραφίας και Κοινωνικής Στατιστικής στο Bocconi University, επισήμανε πως «η νεότερη γενιά είναι σημαντικά μικρότερη σε μέγεθος από τη γενιά X, γεγονός που επηρεάζει όχι μόνο την οικονομία, αλλά και τη δημοκρατική της εκπροσώπηση. Αυτό θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη από τις κυβερνήσεις κατά τον σχεδιασμό των πολιτικών. Το κοινωνικό κράτος σχεδιάστηκε για να υπηρετεί μια εντελώς διαφορετική δημογραφική δομή, η οποία πλέον δεν υφίσταται. Στο σχεδιασμό των αναγκαίων μεταρρυθμίσεων μέσα σε ένα περιβάλλον συνεχών κρίσεων, θα πρέπει να ενσωματωθεί ο παράγοντας της ανθεκτικότητας, τόσο για την ανάσχεση της πληθυσμιακής μείωσης, όσο και την ενίσχυση της παραγωγικότητας και την ενδυνάμωση της αγοράς εργασίας.»
Τέλος, ο Μιχάλης Βλασταράκης, Group Chief Marketing Officer της Eurobank, ανέφερε πως «το δημογραφικό αποτελεί τη σημαντικότερη μακροπρόθεσμη πρόκληση για την ελληνική οικονομία και κοινωνία και απαιτεί συντονισμένες παρεμβάσεις από την Πολιτεία και τον ιδιωτικό τομέα. Στη Eurobank έχουμε αναλάβει μια πολυετή πρωτοβουλία με έμφαση στην απασχόληση, την επιχειρηματικότητα και τη στήριξη της οικογένειας, συμβάλλοντας ήδη στη γέννηση περισσότερων από 70 παιδιών μέσω προγραμμάτων υποστήριξης υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και προσφέροντας πάνω από 1.000 βρεφικά πακέτα, ιδιαίτερα σε απομακρυσμένες περιοχές. Η αντιμετώπιση του ζητήματος προϋποθέτει στοχευμένες πολιτικές και ένα συνεκτικό πλαίσιο κινήτρων για τη βιώσιμη ανάπτυξη.»
Μέσα από τη σύνδεση επιστημονικής γνώσης, συγκριτικών δεδομένων και εφαρμοσμένης πολιτικής, το Κέντρο Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη Δυναμική των Πληθυσμών φιλοδοξεί να συμβάλει ουσιαστικά στον δημόσιο διάλογο και στον σχεδιασμό πολιτικών που μετατρέπουν τη δημογραφική πίεση σε ευκαιρία για μια πιο παραγωγική, συνεκτική και ανθεκτική κοινωνία.
