Νέα θέση στον παραγωγικό και χωρικό σχεδιασμό της χώρας αποκτούν οι κρίσιμες πρώτες ύλες, με το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τη Βιομηχανία και την Εφοδιαστική Αλυσίδα να ανοίγει τον δρόμο για μεγαλύτερη καθετοποίηση της εξορυκτικής δραστηριότητας και να εντάσσει, για πρώτη φορά με τόσο σαφή τρόπο, τις κρίσιμες και στρατηγικές πρώτες ύλες στον πυρήνα της βιομηχανικής πολιτικής. Η Κοινή Υπουργική Απόφαση που τέθηκε σε ισχύ στις 27 Αυγούστου αντικαθιστά το πλαίσιο του 2009 και διαμορφώνει το νέο χωρικό υπόβαθρο για τη βιομηχανία με βραχυπρόθεσμο ορίζοντα το 2030 και μακροπρόθεσμο το 2040.
Για τον εξορυκτικό κλάδο, η αλλαγή δεν περιορίζεται στη διατήρηση των υφιστάμενων μεταλλευτικών και λατομικών δραστηριοτήτων. Η βασική κατεύθυνση είναι πλέον η σύνδεση των κοιτασμάτων με μεγαλύτερο τμήμα της παραγωγικής αλυσίδας στην Ελλάδα: επεξεργασία, μεταποίηση, ανακύκλωση, εφοδιαστική και, όπου είναι εφικτό, πλήρης καθετοποίηση. Στο επίκεντρο βρίσκονται ιδιαίτερα οι πρώτες ύλες που θεωρούνται κρίσιμες ή στρατηγικές για την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς συνδέονται άμεσα με την ασφάλεια εφοδιασμού, την πράσινη μετάβαση και τη μείωση της ευρωπαϊκής εξάρτησης από τρίτες χώρες.
Το νέο Πλαίσιο, ωστόσο, δεν κλείνει ολόκληρο το θεσμικό κεφάλαιο της εξόρυξης. Η χωρική οργάνωση της ίδιας της εξορυκτικής δραστηριότητας παραπέμπεται κατά κύριο λόγο στο υπό διαμόρφωση Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ορυκτές Πρώτες Ύλες, με την αγορά να θεωρεί την ολοκλήρωσή του το επόμενο κρίσιμο βήμα.
Οι κρίσιμες πρώτες ύλες γίνονται ειδικός στόχος
Η σημαντικότερη θεσμική αλλαγή βρίσκεται ήδη στους στόχους του νέου Χωροταξικού. Το κείμενο προβλέπει ρητά τη χωρική υποστήριξη βιομηχανικών εγκαταστάσεων που συνδέονται με την εξόρυξη, επεξεργασία, μεταποίηση, ανακύκλωση ή καθετοποίηση αλυσίδων αξίας ορυκτών και κρίσιμων πρώτων υλών, με ιδιαίτερη αναφορά στον ευρωπαϊκό Κανονισμό 2024/1252 για τις κρίσιμες πρώτες ύλες. Η συγκεκριμένη κατεύθυνση συνδέεται ευθέως με τη στρατηγική αυτονομία, την ασφάλεια εφοδιασμού, την πράσινη μετάβαση και τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα τόσο της ΕΕ όσο και της Ελλάδας.
Παράλληλα, το Πλαίσιο επιδιώκει να διασφαλίσει τη συνέχεια και τη λειτουργική αναβάθμιση υφιστάμενων βιομηχανικών πόλων, ιδίως όπου έχουν ήδη δημιουργηθεί παραγωγικά συμπλέγματα που συνδυάζουν εξόρυξη, μεταποίηση ορυκτών, παραγωγή ενέργειας και εφοδιαστική. Πρόκειται για κρίσιμη μετατόπιση της χωροταξικής πολιτικής: το κοίτασμα δεν αντιμετωπίζεται πλέον απομονωμένα, αλλά ως δυνητικός πυρήνας ευρύτερης βιομηχανικής αλυσίδας.
Η λογική αυτή γίνεται ακόμη σαφέστερη στο κεφάλαιο των στρατηγικών επενδύσεων. Στις βιομηχανικές επενδύσεις κρίσιμης ή στρατηγικής σημασίας για την ευρωπαϊκή αυτονομία εντάσσεται ρητά η μεταποίηση και επεξεργασία κρίσιμων πρώτων υλών, εφόσον πρόκειται για πρώτες ύλες για τις οποίες υπάρχουν ήδη εντοπισμένα αποθέματα και επενδυτικά σχέδια στη χώρα. Η κατηγορία συνδέεται συνολικά με την ευρωπαϊκή πολιτική για την Καθαρή Βιομηχανία, τον χάλυβα και τα μέταλλα, τις τεχνολογίες μηδενικών εκπομπών, την αυτοκινητοβιομηχανία, την άμυνα και τους ημιαγωγούς.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόβλεψη ότι οι επενδύσεις αυτών των τομέων, όταν έχουν χαρακτηριστεί στρατηγικά έργα ή έργα κρίσιμης σημασίας με βάση τους αντίστοιχους ευρωπαϊκούς Κανονισμούς, αποτελούν έργα υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος και αξιολογούνται ως τέτοια ιδίως κατά την αδειοδοτική διαδικασία. Η διατύπωση αυτή χρειάζεται προσοχή: δεν αποκτά αυτομάτως κάθε μονάδα που επεξεργάζεται μία κρίσιμη πρώτη ύλη το συγκεκριμένο καθεστώς, αλλά εκείνα τα έργα που πληρούν τις προϋποθέσεις και λαμβάνουν τον αντίστοιχο στρατηγικό χαρακτηρισμό βάσει του ευρωπαϊκού πλαισίου.
Το Χωροταξικό προβλέπει ακόμη ότι στα αναπτυξιακά προγράμματα θα εξετάζεται κατά προτεραιότητα η υλοποίηση δημόσιων υποδομών στις περιοχές όπου εγκαθίστανται έργα στρατηγικής ή κρίσιμης σημασίας. Η πρόβλεψη αποκτά ιδιαίτερη αξία για τον εξορυκτικό κλάδο, στον οποίο η ανταγωνιστικότητα ενός κοιτάσματος εξαρτάται όχι μόνο από τα γεωλογικά χαρακτηριστικά του, αλλά και από την πρόσβαση σε ενέργεια, οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο, λιμενικές εγκαταστάσεις και υποδομές εφοδιαστικής.
Από την εξόρυξη στην καθετοποίηση
Η καθετοποίηση αποτελεί ένα από τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα του νέου Πλαισίου. Οι σχετικές προβλέψεις δεν περιορίζονται στις νέες επενδύσεις, αλλά καλύπτουν και τη διατήρηση, επέκταση, τον εκσυγχρονισμό και την καθετοποίηση υφιστάμενων εγκαταστάσεων, οργανωμένων υποδοχέων και ευρύτερων βιομηχανικών πόλων, εφόσον συμμετέχουν ή μπορούν να συμμετάσχουν σε αλυσίδες αξίας ορυκτών, κρίσιμων ή στρατηγικών πρώτων υλών.
Παράλληλα, δημιουργείται ειδική κατηγορία δραστηριοτήτων που έχουν χωροθετική εξάρτηση από την εξόρυξη. Σε αυτή περιλαμβάνονται εγκαταστάσεις πρωτογενούς επεξεργασίας ΟΠΥ στους ίδιους τους χώρους εξόρυξης, μονάδες μεταποίησης που εγκαθίστανται σε περιοχές εκμετάλλευσης και καθετοποιούν την παραγόμενη πρώτη ύλη, καθώς και μονάδες ηλεκτροπαραγωγής που εμφανίζουν άμεση εξάρτηση από τις ΟΠΥ της περιοχής.
Σε ήδη χωροθετημένα μεταλλεία και λατομεία οι μονάδες αυτές επιτρέπονται όταν τεκμηριώνεται η εξάρτησή τους από την τοπικά παραγόμενη πρώτη ύλη. Το Πλαίσιο καλύπτει επίσης δραστηριότητες σε καθορισμένες λατομικές περιοχές, ορυχεία και λατομεία βιομηχανικών ορυκτών, τόσο για την τροφοδοσία της τσιμεντοβιομηχανίας όσο και για εξαγωγικούς σκοπούς. Για επενδύσεις στρατηγικών πρώτων υλών ή μεγάλης κλίμακας, όπου απαιτείται σύνθετη στάθμιση αναπτυξιακών και περιβαλλοντικών παραμέτρων, προβλέπεται συντονισμένη εξέταση των φακέλων από τις συναρμόδιες υπηρεσίες, ιδίως του ΥΠΕΝ και του υπουργείου Ανάπτυξης.
