Η Ευρώπη πληρώνει ήδη ακριβά μια κρίση που γεννήθηκε πολύ μακριά από τα σύνορά της. Από τα τέλη Φεβρουαρίου οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν αυξηθεί κατά 140%, ενώ οι τιμές του πετρελαίου κίνησης έχουν διπλασιαστεί. Συνολικά, τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα έχουν κοστίσει στην Ευρώπη 100 δισ. ευρώ επιπλέον, χωρίς να έχει προστεθεί ούτε ένα μόριο ενέργειας. Τα στοιχεία αυτά παρουσίασε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, στην ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, στη συζήτηση για την προετοιμασία της Συνόδου Κορυφής της 15ης και 16ης Οκτωβρίου 2026.
Η πρόεδρος της Κομισιόν περιέγραψε επιχειρήσεις που βρίσκονται υπό ισχυρή πίεση και πολίτες που δυσκολεύονται να πληρώσουν τους λογαριασμούς τους, προειδοποιώντας ότι η κατάσταση μπορεί να επιδεινωθεί με την έλευση του χειμώνα. Το σχέδιο της Επιτροπής κινείται σε δύο χρόνους: άμεση στήριξη των κρατών μελών για την αντιμετώπιση της πίεσης και, σε μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο ορίζοντα, αντιμετώπιση των δομικών προβλημάτων που αφήνουν την Ευρώπη εκτεθειμένη στις ασταθείς αγορές ορυκτών καυσίμων του εξωτερικού.
Το προηγούμενο του 2022
Η φον ντερ Λάιεν ανέτρεξε στην κρίση που άνοιξε πριν από τέσσερα χρόνια, όταν η Ρωσία επιχείρησε να εκβιάσει την Ευρώπη. Τότε το 45% των εισαγωγών φυσικού αερίου προερχόταν από τη Ρωσία και σχεδόν το σύνολο αυτών των ποσοτήτων διακόπηκε σχεδόν εν μία νυκτί. Η Ένωση διαφοροποίησε τις πηγές εφοδιασμού της και επιτάχυνε μαζικά τις επενδύσεις σε εγχώρια καθαρή ενέργεια. Σήμερα οι εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου έχουν υποχωρήσει από το 45% στο 12% και ο στόχος είναι να μηδενιστούν έως το τέλος του επόμενου έτους. Παράλληλα, πάνω από το 70% της ηλεκτρικής ενέργειας της Ένωσης προέρχεται πλέον από εγχώριες και καθαρές πηγές, δηλαδή ανανεώσιμες πηγές και πυρηνική ενέργεια. Σύμφωνα με την πρόεδρο της Επιτροπής, οι αποφάσεις του 2022 έχουν καταστήσει την Ευρώπη λιγότερο ευάλωτη, και οι σημερινές αποφάσεις πρέπει να ακολουθήσουν την ίδια λογική.
145 ευρώ έναντι 70 ευρώ η μεγαβατώρα
Το βασικό εμπόδιο για ενιαία απάντηση είναι η διαφορετική ενεργειακή σύνθεση κάθε κράτους μέλους. Η φον ντερ Λάιεν έφερε ως παράδειγμα δύο χώρες: στη μία η μεγαβατώρα ηλεκτρικής ενέργειας κοστίζει περίπου 145 ευρώ, με την τιμή να διαμορφώνεται κυρίως από το φυσικό αέριο. Στην άλλη η ίδια μεγαβατώρα κοστίζει μόλις 70 ευρώ, καθώς την τιμή καθορίζουν η πυρηνική ενέργεια και οι ανανεώσιμες πηγές. Κατά συνέπεια, δεν υπάρχει μία λύση για ολόκληρη την Ένωση, και ο ρόλος της Επιτροπής είναι να δώσει στα κράτη μέλη εργαλεία και ευελιξία.
Για τον λόγο αυτό, τον Απρίλιο, στην αρχή του κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ, η Επιτροπή παρουσίασε το σχέδιο AccelerateEU. Σε αυτό περιλαμβάνεται ένα προσωρινό πλαίσιο κρατικών ενισχύσεων για τους βιομηχανικούς κλάδους που είναι περισσότερο εκτεθειμένοι, το οποίο η Επιτροπή θα παρατείνει. Περιλαμβάνονται επίσης επιλογές για τη στήριξη των νοικοκυριών με τις μεγαλύτερες ανάγκες.
Όχι στις οριζόντιες επιδοτήσεις
Η πρόεδρος της Κομισιόν ήταν σαφής ως προς τη φιλοσοφία της στήριξης: πρέπει να είναι στοχευμένη. Οι οριζόντιες παροχές απορρίπτονται για τρεις λόγους, καθώς αυξάνουν τη ζήτηση, ευνοούν τα υψηλότερα εισοδήματα και συνεπάγονται τεράστιο κόστος. Ως πρότυπα ανέφερε τη Γαλλία και τη Ρουμανία, όπου τα προγράμματα κουπονιών ενέργειας στηρίζουν τις οικογένειες χαμηλού εισοδήματος.
Η πλευρά της προσφοράς
Στην πλευρά της προσφοράς η Επιτροπή κινείται σε τέσσερα μέτωπα. Πρώτον, την περασμένη εβδομάδα τα μέλη της Ομάδας των Επτά (G7), των επτά μεγαλύτερων ανεπτυγμένων οικονομιών, συμφώνησαν να αποδεσμεύσουν 100 εκατ. βαρέλια πετρελαίου κίνησης και αργού, κίνηση που αναμένεται να συμβάλει στη σταθεροποίηση των διεθνών τιμών. Δεύτερον, η Επιτροπή θα δώσει στους εξαγωγείς ευελιξία για ένα ακόμη έτος στο ζήτημα του μεθανίου, εξοικονομώντας πρόσθετο κόστος εν μέσω κρίσης.
Τρίτον, ξεκινά στρατηγικός διάλογος για τα ευρωπαϊκά διυλιστήρια, με στόχο τη μείωση του κόστους και την εξασφάλιση των αναγκαίων προμηθειών, και για την άμυνα. Τον διάλογο θα συντονίσουν οι επίτροποι Νταν Γιόργκενσεν και Αντριους Κουμπίλιους. Τέταρτον, συγκροτείται νέα ομάδα δράσης για τη συγκέντρωση της ενεργειακής ζήτησης, η οποία σήμερα είναι κατακερματισμένη λόγω της διαφορετικής ενεργειακής σύνθεσης κάθε χώρας. Η Επιτροπή επικαλείται την εμπειρία της ρωσικής κρίσης, όταν η Ευρώπη έφερε κοντά τους αγοραστές, συγκέντρωσε τη ζήτηση και εξασφάλισε τον εφοδιασμό που χρειαζόταν. Το επόμενο βήμα είναι η μετάβαση από την απλή διασύνδεση αγοραστών και πωλητών στη συγκέντρωση της ζήτησης, με την ανάθεση των κοινών προμηθειών για λογαριασμό όλων σε έναν διαχειριστή αγοράς.
Το πρόβλημα των δικτύων: 80 γιγαβάτ συνδεδεμένα, εξαπλάσια σε αναμονή
Για τη φον ντερ Λάιεν, η αντιμετώπιση της άμεσης απειλής δεν αρκεί. Όσο η Ευρώπη εξαρτάται από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, η ευημερία της παραμένει εκτεθειμένη σε γεγονότα που δεν ελέγχει, αφού μαζί με τα ορυκτά καύσιμα εισάγονται και οι κρίσεις που τα συνοδεύουν. Η απάντηση της Επιτροπής είναι η αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων με καθαρή ηλεκτρική ενέργεια παραγόμενη στην Ευρώπη.
Στην παραγωγή η πρόοδος είναι μετρήσιμη. Πέρυσι, για πρώτη φορά, η αιολική και η ηλιακή ενέργεια παρήγαγαν περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από το σύνολο των ορυκτών καυσίμων. Το πρόβλημα βρίσκεται στις υποδομές. Το περασμένο έτος εγκαταστάθηκαν πάνω από 80 γιγαβάτ ανανεώσιμης ισχύος, όμως εξαπλάσια ισχύς περιμένει ακόμη σύνδεση και ουσιαστικά πηγαίνει χαμένη. Γι’ αυτό η Επιτροπή ζητά από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να εγκρίνει τη δέσμη για τα δίκτυα έως το τέλος του έτους.
Εξηλεκτρισμός και εξοικονόμηση 260 δισ. ευρώ τον χρόνο
Το δεύτερο σκέλος αφορά την κατανάλωση. Σήμερα η ηλεκτρική ενέργεια αντιστοιχεί σε λιγότερο από το ένα τέταρτο της τελικής ενεργειακής κατανάλωσης. Το Σχέδιο Δράσης για τον Εξηλεκτρισμό θέτει στόχο τον διπλασιασμό του μεριδίου αυτού έως το 2040, εξέλιξη που θα μπορούσε να περιορίσει τις εισαγωγές ορυκτών καυσίμων κατά 260 δισ. ευρώ κάθε χρόνο. Τα μέτρα για την υλοποίηση του σχεδίου θα παρουσιαστούν τους επόμενους μήνες.
Ο προϋπολογισμός ως ενεργειακό εργαλείο
Η πρόεδρος της Επιτροπής συνέδεσε την ενεργειακή κρίση με το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ), τον μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της Ένωσης. Η πρόταση της Επιτροπής διατηρεί το σημερινό επίπεδο χρηματοδότησης για τη γεωργία και τη συνοχή, ενώ ενισχύει σημαντικά τομείς που σήμερα υποχρηματοδοτούνται, μεταξύ των οποίων οι ενεργειακές υποδομές και η στρατιωτική κινητικότητα. Αυξάνει επίσης τους πόρους για την αντιμετώπιση κρίσεων, όπως το γεωργικό αποθεματικό και τα κονδύλια για φυσικές καταστροφές, που έχουν εξαντληθεί πλήρως. Ως παράδειγμα έργων που δεν θα μπορούσαν να υλοποιηθούν χωρίς ευρωπαϊκή χρηματοδότηση ανέφερε τις ενεργειακές διασυνδέσεις και τα διασυνοριακά έργα.
Απαντώντας στις φωνές που θεωρούν την πρόταση ανέφικτη, η φον ντερ Λάιεν υπενθύμισε ότι ο προϋπολογισμός αντιστοιχεί στο 1,26% του Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος της Ένωσης. Αναγνώρισε τη δύσκολη δημοσιονομική κατάσταση των κρατών μελών, προειδοποίησε όμως ότι μεγάλες περικοπές θα έπλητταν προτεραιότητες που έχουν συμφωνηθεί από κοινού. Γι’ αυτό η Επιτροπή έχει προτείνει μια σημαντική δέσμη νέων ιδίων πόρων, καθώς, όπως σημείωσε, η διατήρηση του επιπέδου φιλοδοξίας για την Ευρώπη απαιτεί δουλειά στην πλευρά των εσόδων.
