Tι είναι τελικά το FOBO και γιατί έχει αρχίσει να στοιχειώνει επιχειρήσεις, στελέχη και εργαζόμενους σε όλο τον κόσμο;
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, το εργασιακό άγχος περιστρεφόταν γύρω από τον φόβο της απόλυσης, της οικονομικής κρίσης ή της αβεβαιότητας της αγοράς.
Σήμερα, όμως, ένα νέο συναίσθημα κάνει όλο και πιο έντονα την εμφάνισή του στα γραφεία εταιρειών, στα meetings διοίκησης και στις συζητήσεις μεταξύ συναδέλφων: ο φόβος της επαγγελματικής απαξίωσης. Το λεγόμενο Fear of Becoming Obsolete, ή αλλιώς FOBO.
Η αγορά εργασίας αλλάζει πολύ γρήγορα
Δεν πρόκειται για τον παραδοσιακό φόβο ότι κάποιος θα χάσει άμεσα τη δουλειά του. Είναι κάτι πολύ βαθύτερο και πιο ύπουλο. Είναι η αίσθηση ότι η αγορά αλλάζει τόσο γρήγορα, ώστε οι δεξιότητες, οι γνώσεις και η εμπειρία που μέχρι χθες θεωρούνταν πολύτιμες, σήμερα αρχίζουν να χάνουν αξία σε πραγματικό χρόνο. Ο εργαζόμενος εξακολουθεί να κάθεται στην ίδια καρέκλα, αλλά νιώθει ότι το έδαφος κάτω από τα πόδια του μετακινείται.
Η έκρηξη της Τεχνητής Νοημοσύνης επιτάχυνε αυτή την ψυχολογία. Η συζήτηση γύρω από το AI δεν περιορίζεται πλέον στους τεχνολογικούς κολοσσούς της Silicon Valley. Έχει περάσει στα λογιστήρια, στα τμήματα πωλήσεων, στην εξυπηρέτηση πελατών, στο marketing, ακόμη και στις διοικητικές λειτουργίες μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων.
Και όσο η τεχνολογία εξελίσσεται με εκθετικούς ρυθμούς, τόσο μεγαλώνει η αίσθηση ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να την προλάβει.
Ο φόβος της ΑΙ
Τα δεδομένα των τελευταίων ερευνών αποτυπώνουν ξεκάθαρα αυτή τη μετατόπιση. Η Mercer, στην παγκόσμια μελέτη Global Talent Trends 2026, που βασίστηκε σε σχεδόν 12.000 στελέχη, εργαζόμενους και επενδυτές, διαπίστωσε ότι το 40% των εργαζομένων φοβάται πως η δουλειά του μπορεί να καταστεί ξεπερασμένη λόγω της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Πριν από δύο χρόνια το αντίστοιχο ποσοστό ήταν μόλις 28%. Παράλληλα, το 62% θεωρεί ότι οι ηγεσίες των επιχειρήσεων υποτιμούν τον ψυχολογικό αντίκτυπο που έχει το AI πάνω στους ανθρώπους.
Το ακόμη πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι οι περισσότεροι εργαζόμενοι δεν αντιδρούν αρνητικά στην τεχνολογία καθαυτή. Αντιδρούν στην αβεβαιότητα.
Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, το 63% δηλώνει ότι θα αντάλλασσε ακόμη και μια αύξηση μισθού της τάξης του 10%, εφόσον αποκτούσε πρόσβαση σε εκπαίδευση και ανάπτυξη δεξιοτήτων πάνω στην Τεχνητή Νοημοσύνη και τα ψηφιακά εργαλεία. Αυτό δείχνει ότι η αγωνία δεν αφορά μόνο τη διατήρηση της θέσης εργασίας, αλλά κυρίως τη διατήρηση της επαγγελματικής χρησιμότητας.
Περιορισμένη ενσωμάτωση της ΑΙ από επιχειρήσεις
Κι εδώ εμφανίζεται το μεγάλο παράδοξο της εποχής. Παρότι ο φόβος γύρω από το AI αυξάνεται, η πραγματική ενσωμάτωση της τεχνολογίας στις καθημερινές λειτουργίες των επιχειρήσεων παραμένει σχετικά περιορισμένη. Έρευνες που επικαλούνται στοιχεία της Goldman Sachs δείχνουν ότι λιγότερες από δύο στις δέκα επιχειρήσεις έχουν ενσωματώσει ουσιαστικά εργαλεία AI στον πυρήνα της λειτουργίας τους. Με άλλα λόγια, ο πανικός προηγείται της ίδιας της μετάβασης.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο φόβος είναι υπερβολικός. Αντιθέτως, πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι πρόκειται για ένα πρώιμο προειδοποιητικό σήμα. Οι εργαζόμενοι βλέπουν μεγάλες τράπεζες, συμβουλευτικές εταιρείες και πολυεθνικούς οργανισμούς να επενδύουν μαζικά σε συστήματα αυτοματοποίησης, AI assistants και ψηφιακούς agents.
Η Goldman Sachs, για παράδειγμα, έχει ήδη ανακοινώσει την ανάπτυξη εσωτερικών AI εργαλείων για ανάλυση δεδομένων, σύνταξη περιεχομένου και αυτοματοποίηση τραπεζικών διαδικασιών. Αντίστοιχα, η JPMorgan, η Morgan Stanley και η Citigroup χρησιμοποιούν πλέον AI εργαλεία σε καθημερινές λειτουργίες τους.
Αλλάζει ο ορισμός της παραγωγικότητας
Οι αλλαγές αυτές μπορεί να μην μεταφράζονται άμεσα σε μαζικές απολύσεις, αλλά αλλάζουν σταδιακά τον ορισμό της παραγωγικότητας. Και όταν μια εταιρεία διαπιστώνει ότι η ίδια εργασία μπορεί να γίνει ταχύτερα, με λιγότερους ανθρώπους ή με διαφορετικές δεξιότητες, η αγορά αρχίζει να μετασχηματίζεται αθόρυβα.
Το FOBO ακριβώς εκεί βρίσκει χώρο να αναπτυχθεί. Δεν είναι ο φόβος ότι αύριο το πρωί θα σε αντικαταστήσει ένα chatbot. Είναι ο φόβος ότι μέσα σε λίγα χρόνια το επαγγελματικό σου προφίλ θα θεωρείται παλιό λειτουργικό σύστημα σε έναν κόσμο που θα απαιτεί νέες δυνατότητες.
Η ψυχολογία αυτή ήδη επηρεάζει τον τρόπο που λειτουργούν οι άνθρωποι μέσα στις εταιρείες. Κάποιοι αντιδρούν με άρνηση και αδράνεια. Συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν το AI σαν μια “μόδα” που θα περάσει, περιμένοντας από τα τμήματα HR ή από τη διοίκηση να τους προσφέρουν έτοιμες λύσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα.
Άλλοι, όμως, λειτουργούν διαφορετικά. Αντιλαμβάνονται ότι η περίοδος μετάβασης έχει ήδη ξεκινήσει και χρησιμοποιούν τον φόβο σαν μηχανισμό κινητοποίησης. Μαθαίνουν νέα εργαλεία, πειραματίζονται, αναβαθμίζουν δεξιότητες και προσπαθούν να μετατρέψουν την ανασφάλεια σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.
Το πρόβλημα είναι ότι πολλές επιχειρήσεις, ιδιαίτερα σε αγορές όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την επανάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης με εμφανή αμηχανία. Συχνά ο ψηφιακός μετασχηματισμός περιορίζεται σε επιφανειακές κινήσεις εντυπωσιασμού, χωρίς πραγματικό στρατηγικό πλάνο.
Η ηγεσία μιλά για innovation, αλλά στην πράξη ελάχιστοι οργανισμοί έχουν επενδύσει σοβαρά σε reskilling, οργανωτική αναδιάρθρωση και νέα μοντέλα εργασίας.
Οι αλλαγές που έρχονται
Η Boston Consulting Group έχει επισημάνει ότι ο φόβος των εργαζομένων αυξάνεται δραματικά όταν οι διοικήσεις αποφεύγουν να επικοινωνήσουν ξεκάθαρα τις αλλαγές που έρχονται. Όταν η ηγεσία σιωπά, το κενό γεμίζει με φήμες, ανασφάλεια και πανικό. Αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα σε πολλές εταιρείες. Οι εργαζόμενοι αισθάνονται ότι η αγορά αλλάζει, αλλά δεν λαμβάνουν σαφή κατεύθυνση για το πώς πρέπει να προσαρμοστούν.
Και όμως, η πραγματικότητα δείχνει ότι η αδράνεια είναι ίσως ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Η ιστορία της εργασίας είναι γεμάτη από επαγγέλματα που εξαφανίστηκαν όχι επειδή οι άνθρωποι ήταν ανίκανοι, αλλά επειδή αγνόησαν έγκαιρα τα σημάδια της αλλαγής.
Οι νέες τεχνολογίες σπάνια καταστρέφουν τα πάντα από τη μια μέρα στην άλλη. Συνήθως λειτουργούν σαν παλίρροια: ξεκινούν αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα, μέχρι που ξαφνικά όλοι συνειδητοποιούν ότι το τοπίο έχει αλλάξει οριστικά.
Για όσους εργάζονται σε τομείς που βασίζονται σε δεδομένα, reports, υπολογιστικά φύλλα, διοικητικές διεργασίες και επαναλαμβανόμενες εργασίες, η προσαρμογή δεν αποτελεί πλέον επιλογή πολυτέλειας αλλά όρο επιβίωσης. Το AI δεν έρχεται απλώς να αντικαταστήσει θέσεις εργασίας. Έρχεται να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ορίζεται η αξία μέσα στην αγορά εργασίας.
Καμπανάκι αφύπνισης
Τελικά, ίσως το FOBO να μην είναι μόνο ένας φόβος. Ίσως να είναι και ένα καμπανάκι αφύπνισης.
Γιατί σε μια εποχή όπου η γνώση είναι προσβάσιμη από ένα κινητό τηλέφωνο και η εκπαίδευση μπορεί να γίνει από οπουδήποτε, το πραγματικό ρίσκο δεν είναι η τεχνολογία.
Είναι η ακινησία.
