Καθώς οι κυβερνήσεις παροτρύνουν τα νοικοκυριά να εφοδιαστούν με προμήθειες έκτακτης ανάγκης, ένα παραδοσιακό ψωμί από τη νότια Ιταλία προσφέρει ένα μάθημα αιώνων για το πώς μπορούμε να διατηρούμε τα τρόφιμα για μεγάλο χρονικό διάστημα, γράφει το BBC.
Στο Σαλέντο της Απουλίας στρώνουν το μεσημεριανό τραπέζι πάνω σ’ ένα τραπεζομάντιλο με ρίγες από το φως του ήλιου. Υπάρχουν κάμποσες κατακόκκινες ντομάτες, νερό και μια στοίβα από κάτι εξαιρετικά σκληρά… κουλούρια που τα βουτούν στο νερό.
Αυτά τα παράξενα αρτοσκευάσματα ονομάζονται friselle και η αφήγηση λίγο αποστασιοποιείται από εικόνες της Κρήτης, των Κυκλάδων ή της Πελοποννήσου.
Για να φάει κανείς τις friselle, πρέπει πρώτα να τις μουλιάσει σε νερό. Αυτή η διαδικασία είναι γνωστή ως la sponzatura και έχει ως σκοπό να μαλακώσει το ψωμί, διατηρώντας παράλληλα την τραγανή υφή του.
Στη συνέχεια προσθέτει κανείς από πάνω τα υλικά της επιλογής του, με αμέτρητες δυνατότητες.
Για παράδειγμα, ντομάτες, πιπεριές διατηρημένες σε ελαιόλαδο, κάπαρη που έχουν συντηρήσει οι ίδιοι σε βάζα, άγρια ρίγανη και μελιτζάνες μαριναρισμένες με δυόσμο και σκόρδο.
Κάθε οικογένεια στην Απουλία έχει τον δικό της τρόπο να ετοιμάζει τις friselle. Όμως αυτά τα απλά, διπλοφουρνισμένα ψωμάκια είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα εύκολο γεύμα.
Κάποτε αποτελούσαν βασική τροφή για τους κατοίκους ολόκληρης της περιοχής, οι οποίοι τα εκτιμούσαν για την εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια ζωής τους και την ευκολία με την οποία μπορούσαν να τα μεταφέρουν.
Έτσι, ενώ κυβερνήσεις από τη Βρετανία μέχρι την Ιαπωνία προτρέπουν τα νοικοκυριά να αποθηκεύουν τρόφιμα μακράς διαρκείας για περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης, οι μεσογειακοί λαοί κάτι ξέρουν (ή τουλάχιστον ήξεραν) παραπάνω.
Γιατί οι friselle διατηρούνται τόσο πολύ
Στην Απουλία, οι άνθρωποι διατηρούν τις friselle στα ντουλάπια της κουζίνας τους εδώ και πολλές γενιές. Σήμερα, τις επιλέγουν όταν κάνει υπερβολική ζέστη για να μαγειρέψουν ή όταν θέλουν ένα γρήγορο και εύκολο γεύμα.
Η εντυπωσιακή διάρκεια ζωής τους οφείλεται στον τρόπο παρασκευής τους.
Το ψήσιμο αποτελεί οικογενειακή παράδοση για τον Gianfranco Parisi, του οποίου ο παππούς άνοιξε έναν παραδοσιακό ξυλόφουρνο (forno) στο San Pietro Vernotico, κοντά στο Μπρίντιζι, στις αρχές του 20ού αιώνα.
Ο φούρνος δεν ήταν απλώς ένας χώρος όπου ψηνόταν το ψωμί. Οι άνθρωποι έφερναν τη δική τους ζύμη και τα γλυκά τους για να ψηθούν, ενώ τον χειμώνα οι ηλικιωμένοι κάτοικοι συγκεντρώνονταν γύρω από τον φούρνο για να ζεσταθούν.
Η οικογένεια έψηνε ψωμί για ολόκληρη την πόλη, συμπεριλαμβανομένων καθημερινών παρτίδων από friselle.
«Χρησιμοποιούσαμε μια ειδική ζύμη με λίγο προζύμι, το οποίο τους έδινε πιο πλούσια γεύση», εξήγησε ο Parisi, ο οποίος σήμερα έχει συνταξιοδοτηθεί.
«Ανοίγαμε τη ζύμη σε μακρόστενα κομμάτια, τους δίναμε σχήμα στρογγυλού ψωμιού σε μορφή δαχτυλιδιού, τοποθετούσαμε το ένα πάνω στο άλλο και τα ψήναμε μερικώς για περίπου 40 λεπτά. Στη συνέχεια τα βγάζαμε από τον φούρνο και τα κόβαμε στη μέση με ένα ειδικό στριφτό σύρμα».
Το σύρμα άφηνε τις κομμένες επιφάνειες τραχιές, ώστε να μπορούν να απορροφούν καλύτερα το νερό και τις γεύσεις.
Αφού κόβονταν, οι friselle επέστρεφαν στον φούρνο για δεύτερο ψήσιμο διάρκειας μιάμισης ώρας, κατά το οποίο απομακρυνόταν σχεδόν όλη η υγρασία που είχε απομείνει.
Σε αντίθεση με το συνηθισμένο ψωμί, το οποίο περιέχει αρκετό νερό ώστε να ευνοείται η ανάπτυξη μούχλας, οι friselle, επειδή έχουν αποξηρανθεί τόσο καλά, περιέχουν ελάχιστη διαθέσιμη υγρασία. Έτσι, η μούχλα δυσκολεύεται να αναπτυχθεί.
Είναι επίσης σκληρές σαν απολιθωμένη πέτρα! Το καλό μούλιασμα είναι απαραίτητο, αν δεν θέλεις να κινδυνεύσεις να σπάσεις κάποιο δόντι.
Η Rosaria Canoci, η οποία ψήνει τις friselle δύο φορές στον ξυλόφουρνό της, στο παραθαλάσσιο χωριό Lendinuso, αναφέρει ότι μπορούν να διατηρηθούν για έναν ολόκληρο χρόνο, εφόσον φυλάσσονται αεροστεγώς, σε σκοτεινό και ξηρό μέρος.
Παραδοσιακά, τα στρογγυλά ψωμάκια περνιούνταν σε κορδόνια και κρεμιούνταν για αποθήκευση, ώστε να προστατεύονται από την υγρασία και τα έντομα.
Σήμερα, η Canoci τα συσκευάζει προσεκτικά σε πλαστικές σακούλες, τις οποίες σφραγίζει καλά και αποθηκεύει σε ράφια.
Ψωμί φτιαγμένο για ταξίδια
Η Απουλία, που προεξέχει στη Μεσόγειο στο «τακούνι» της ιταλικής μπότας, υπήρξε ανέκαθεν περιοχή ναυτικών και αγροτών.
Με την Αδριατική Θάλασσα στα ανατολικά, το Ιόνιο Πέλαγος στα νότια και εύφορες καλλιεργήσιμες εκτάσεις να απλώνονται προς το εσωτερικό, ήταν ένας τόπος όπου οι άνθρωποι χρειάζονταν τρόφιμα που να αντέχουν σε μεγάλα ταξίδια και πολλές ημέρες μακριά από το σπίτι τους.
Οι friselle, χάρη στην εντυπωσιακή διάρκεια διατήρησής τους, ήταν ακριβώς αυτό που χρειάζονταν.
Η ιστορικός τροφίμων Flavia Giordano, συγγραφέας του βιβλίου Puglia: A Cooking Journey Through a Land and Its Unique Ingredients, εντοπίζει την παράδοση των ναυτικών που έπαιρναν μαζί τους σκληρό ψωμί στα μακρινά ταξίδια τους σχεδόν 2.000 χρόνια πίσω.
Επικαλείται τον μελετητή Predrag Matvejević, ο οποίος έγραψε ότι ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος περιέγραψε τον 1ο αιώνα μ.Χ. το panis nauticus, ένα διπλοφουρνισμένο ψωμί που χρησιμοποιούσαν οι ναυτικοί.
«Αυτό το διπλοψημένο ψωμί ήταν απαραίτητο για την επιβίωση κατά τη διάρκεια μεγάλων θαλάσσιων ταξιδιών», εξηγεί, «και αργότερα έγινε βασική τροφή για τους σταυροφόρους, τους προσκυνητές και τους εξερευνητές που περνούσαν από τα λιμάνια της Απουλίας με προορισμό τους Αγίους Τόπους».
Ωστόσο, ακόμη και τα δημητριακά που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή των friselle αφηγούνται μια ιστορία για τις οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές στην Απουλία.
Ο Parisi θυμάται ότι τη δεκαετία του 1960 οι άνθρωποι δεν αγόραζαν friselle από κριθάρι, επειδή θεωρούνταν τροφή των φτωχών.
«Οι άνθρωποι προσπαθούσαν να ξεφύγουν από τη φτώχεια, κατά την οποία αναγκάζονταν να τρώνε τα πάντα, και κατά συνέπεια ήθελαν να τρώνε καλύτερα, όπως οι πλούσιοι», λέει.
«Το σιτάρι είναι πιο μαλακό και πιο εκλεπτυσμένο».
Από ταπεινό καθημερινό φαγητό σε αγαπημένη γαστρονομική επιλογή
Σήμερα, αυτή η αντίληψη έχει αντιστραφεί. Οι friselle από κριθάρι γίνονται ανάρπαστες, καθώς θεωρούνται πιο υγιεινή και πιο θρεπτική εναλλακτική λύση σε σχέση με την παραδοσιακή εκδοχή από σκληρό σιτάρι (σιμιγδάλι). Είναι επίσης πιο τραγανές.
Οι φούρνοι της Απουλίας εξακολουθούν να αποτελούν προορισμό για τους κατοίκους, πέρα από το γεγονός ότι είναι απλώς καταστήματα πώλησης ψωμιού.
Βέβαια, δεν υπάρχουν πλέον ηλικιωμένοι που συγκεντρώνονται γύρω από τους φούρνους για να ζεσταθούν τον χειμώνα.
Στους δημοφιλείς φούρνους, όμως, σχηματίζονται ουρές το πρωί για το φρεσκοψημένο ψωμί.
Στο εσωτερικό, δίπλα σε σωρούς από φοκάτσια και δεκάδες ποικιλίες ψωμιού της Απουλίας, τα ράφια είναι γεμάτα με συσκευασίες friselle.
Σήμερα κυκλοφορούν επίσης σε εκδοχές με σιτάρι ντίνκελ και μείγματα πολλών δημητριακών, ενώ ορισμένες αρωματίζονται με σπόρους μάραθου ή καυτερή πιπεριά (peperoncino).
Η νέα γενιά δημιουργεί επίσης ευφάνταστους τρόπους για να τις σερβίρει.
Στο La Putea, ένα ντελικατέσεν στο Λέτσε, ο σεφ Francesco Paladino παρασκευάζει «αποδομημένες friselle».
Σπάει το ψωμί σε κομμάτια, το αναμειγνύει με σάλτσα ντομάτας (passata), το ξαναδίνει μορφή και το γαρνίρει με φρέσκες ντομάτες, προσούτο και αγκινάρες.
Σε άλλα μέρη, οι μικρότερες friselle, που ονομάζονται friselline, περιέχουν συχνά μπαχαρικά όπως κουρκουμά στη ζύμη τους.
Είναι πιο λεπτές και ελαφριές, έτσι ώστε να μπορεί κανείς να παραλείψει το μούλιασμα και απλώς να τις γαρνίρει με ελαιόλαδο και ντομάτες.
Παρόλο που οι friselle συνδέονται κυρίως με την Απουλία, καταναλώνονται σε ολόκληρη τη νότια Ιταλία, μερικές φορές με τρόπους που προκαλούν έκπληξη.
Στη Σικελία, για παράδειγμα, τις βουτούν ακόμη και στο γάλα για πρωινό (η γνωστή μας παπάρα)!
Στο βιβλίο μαγειρικής της Food of the Italian South, η Katie Parla περιγράφει την capunata con friselle. Το ψωμί σπάει σε κομμάτια και αναμειγνύεται με σαλάτα, όπως ακριβώς γίνεται με την ιταλική σαλάτα panzanella (δηλαδή, τον ντάκο).
«Υπάρχει μια πολύ παρόμοια εκδοχή στην Καμπανία», μου λέει, «όπου η caponata napoletana χρησιμοποιεί μαλακωμένες friselle ως βάση για ένα καλοκαιρινό πιάτο με ντομάτες, ελιές και άλλα συνοδευτικά».
Παρ’ όλες αυτές τις καινοτομίες, οι friselle παραμένουν ένα καθησυχαστικά απλό φαγητό.
Λίγο νερό, μερικές ντομάτες, λίγο ελαιόλαδο – και ένα ψωμί που έχει ψηθεί μήνες νωρίτερα μετατρέπεται σε ένα γεύμα που μπορεί να σε βοηθήσει να αντεπεξέλθεις ακόμη και στις πιο δύσκολες καταστάσεις.
