Όταν οι ηγέτες του ΝΑΤΟ συγκεντρωθούν στην Άγκυρα 7-8 Ιουλίου για τη σύνοδο κορυφής, θα το κάνουν υπό τη σκιά μιας αμερικανικής απόφασης που ήδη επηρεάζει τη συζήτηση για το μέλλον της Συμμαχίας και αφορά τις στρατιωτικές δαπάνεςε. Παράλληλα, η οικοδέσποινα Τουρκία επιχειρεί να ενισχύσει τον ρόλο της στο NATO, αξιοποιώντας τη μείωση της αμερικανικής παρουσίας στην Ευρώπη και την ισχυρή ανάπτυξη της αμυντικής της βιομηχανίας.
Οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν μείωση των συνεισφορών τους στο NATO Force Model κατά 30% έως 50%, κίνηση που το Πεντάγωνο παρουσίασε όχι ως στρατηγική αναπροσαρμογή, αλλά ως «δοκιμασία της δέσμευσης των συμμάχων» να αναλάβουν μεγαλύτερο μερίδιο της ευρωπαϊκής άμυνας. Η προσέγγιση αυτή αποτελεί τον πυρήνα του λεγόμενου «NATO 3.0», ενός πλαισίου που αντιμετωπίζει τον επιμερισμό βαρών ως αυτοσκοπό, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζει το συνολικό στρατηγικό όραμα της Συμμαχίας, σημειώνουν αναλυτές.
Αν και η Ουάσιγκτον αναγνωρίζει την ανάγκη αναδιάρθρωσης του ΝΑΤΟ, δεν έχει διατυπώσει σαφώς ποια απειλή πρέπει να αντιμετωπίσει η Συμμαχία ούτε πώς πρέπει να κατανεμηθούν οι ρόλοι των κρατών-μελών.
Η σύνοδος του ΝΑΤΟ αναδεικνύει το αυξανόμενο ρήγμα μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ, παρά την «πρόοδο» στις αμυντικές δαπάνες. Οι αμερικανικές αποχωρήσεις και οι ευρωπαϊκές αδυναμίες δημιουργούν νέα στρατηγικά κενά στη Συμμαχία, σύμφωνα με αναλυτές του Council on Foreign Relations (CFR).
Οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι προσέρχονται στη σύνοδο με την προσδοκία ότι η συνάντηση θα είναι μια «αποτίμηση προόδου» για την ενίσχυση των αμυντικών δαπανών τους από την προηγούμενη σύνοδο στη Χάγη. Η εικόνα, σε μεγάλο βαθμό, δείχνει «θετική», καθώς οι περισσότερες χώρες έχουν ήδη φτάσει τον στόχο του 2% του ΑΕΠ για την άμυνα και κινούνται προς έναν νέο στόχο 3,5% έως το 2035, συν επιπλέον 1,5% για υποδομές.
Η Ευρώπη αυξάνει τις αμυντικές δαπάνες – Τι ξοδεύουν τα μέλη του ΝΑΤΟ ως ποσοστό (%) του ΑΕΠ ©CFR
ΝΑΤΟ και η μετατροπή δαπανών σε πραγματικές δυνατότητες
Μέσω πρωτοβουλιών όπως το ReArm Europe και τα δανειακά εργαλεία SAFE, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ενισχύσει τη δημοσιονομική ευελιξία των κρατών-μελών, διευκολύνοντας την επίτευξη των στόχων. Η Γερμανία, η Πολωνία και οι χώρες της Βαλτικής πρωτοστατούν, με το Βερολίνο να αναμένεται να φτάσει το 3,5% έως το 2029, την Πολωνία να κατευθύνεται προς το 5% και τις βαλτικές χώρες να βρίσκονται ήδη στο επίπεδο-στόχο ή και υψηλότερα.
Ο αρχικός σχεδιασμός για τη σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα ήταν η μετατροπή των αυξημένων δαπανών σε «πραγματικές στρατιωτικές δυνατότητες». Όπως έχει επισημάνει ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, η Ρωσία δεν αποθαρρύνεται από δεσμεύσεις αλλά από επιχειρησιακές δυνατότητες. Αυτό το σκεπτικό αποτέλεσε τη βάση της ευρωπαϊκής προσπάθειας για ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος.
Ωστόσο, η γεωπολιτική συγκυρία έχει μεταβληθεί. Ο πόλεμος στο Ιράν και οι εντάσεις γύρω από τη στάση ορισμένων συμμάχων απέναντι στις ΗΠΑ έχουν περιορίσει τις προσδοκίες για ομαλή πορεία της συνόδου. Χώρες όπως η Ισπανία και η Ιταλία έχουν εκφράσει διαφοροποιήσεις στη χρήση αμερικανικών βάσεων, ενώ η Βρετανία υιοθέτησε πιο επιφυλακτική στάση.
Τραμπ και Μητσοτάκης στο ΝΑΤΟ ©ΑΠΕ
ΝΑΤΟ: Η αμερικανική στρατηγική και οι ευρωπαϊκές ανησυχίες
Οι εξελίξεις αυτές έχουν εντείνει τις αμερικανικές πιέσεις για αναθεώρηση της παρουσίας των ΗΠΑ στην Ευρώπη. Το Πεντάγωνο έχει ήδη προαναγγείλει αναθεώρηση της διάταξης δυνάμεων, ενώ εξετάζεται μείωση κρίσιμων μέσων, όπως μαχητικά αεροσκάφη, στρατηγικά βομβαρδιστικά και ναυτικές μονάδες που διατίθενται στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.
Παράλληλα, έχουν ήδη δρομολογηθεί μειώσεις στρατευμάτων στη Γερμανία, γεγονός που ενισχύει την αίσθηση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες κινούνται προς μια πιο επιλεκτική συμμετοχή στη Συμμαχία. Οι Ευρωπαίοι φοβούνται πλέον ότι η Ουάσιγκτον μπορεί να προχωρήσει σε μονομερείς κινήσεις χωρίς να περιμένει την κάλυψη των επιχειρησιακών κενών από την Ευρώπη.
Το βασικό πρόβλημα για την Ευρώπη εντοπίζεται σε κρίσιμες επιχειρησιακές δυνατότητες, όπως η επιτήρηση, η αναγνώριση, η αεράμυνα και οι δυνατότητες κυβερνοπολέμου και ηλεκτρονικού πολέμου. Οι ΗΠΑ υποστηρίζουν ότι η πίεση μέσω σταδιακής απόσυρσης θα επιταχύνει την ευρωπαϊκή αυτονομία, όμως οι κίνδυνοι ενός τέτοιου μοντέλου είναι σημαντικοί, λένε οι αναλυτές.
Χωρίς συντονισμένο σχεδιασμό, η αποδέσμευση μπορεί να αφήσει την ευρωπαϊκή ασφάλεια εκτεθειμένη σε κρίσιμα πεδία, ενώ η δημιουργία παράλληλων δομών σχεδιασμού και διοίκησης εντός της Ευρώπης ενδέχεται να οδηγήσει σε επικαλύψεις με το ΝΑΤΟ.
O πρέσβης των ΗΠΑ στo NATO, Μάθιου Γουίτακερ, χαρακτήρισε τη φετινή σύνοδο κορυφής «βαρόμετρο προόδου» για την εφαρμογή της συμφωνίας της Χάγης, η οποία προβλέπει σταδιακή αύξηση των αμυντικών δαπανών στο 5% του ΑΕΠ. Η Ουάσιγκτον, δήλωσε, αναμένει άμεσα βήματα από όλα τα κράτη-μέλη, την ώρα που οι Ευρωπαίοι επιδιώκουν να διατηρήσουν την ισορροπία ανάμεσα στη διατλαντική συνοχή και τη δική τους στρατηγική αυτονομία. Ωστόσο ο υπουργός Άμυνας της Γερμανίας, Μπόρις Πιστόριους, φρόντισε χωρίς να αποκλίνει να κρατήσει αποστάσεις επισημαίνοντας στο Der Spiegel ότι το ΝΑΤΟ λειτουργεί με ομοφωνία και όχι με «τυφλή υπακοή», υπογραμμίζοντας ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται συλλογικά.
Παράλληλα, η αυξανόμενη αβεβαιότητα για τη μελλοντική στάση της Ουάσιγκτον επιταχύνει τις ευρωπαϊκές διεργασίες για τη δημιουργία μιας εναλλακτικής δομής ασφάλειας. Αναλυτές επισημαίνουν στον Economist ότι αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εξετάζουν πλέον σοβαρά τη συγκρότηση αυτόνομου μηχανισμού διοίκησης και επιχειρησιακού συντονισμού, ικανού να λειτουργήσει ακόμη και χωρίς άμεση αμερικανική υποστήριξη.
Σύμφωνα με Ευρωπαίους αξιωματούχους, σημείο καμπής αποτέλεσε και η κρίση γύρω από τη Γροιλανδία, η οποία ενίσχυσε την πεποίθηση ότι η Ευρώπη χρειάζεται ένα αξιόπιστο «Plan B». Στο επίκεντρο των συζητήσεων βρίσκεται η δημιουργία νέας δομής διοίκησης, καθώς η σημερινή αρχιτεκτονική του ΝΑΤΟ εξακολουθεί να βασίζεται σε αμερικανική ηγεσία.
Ως πιθανή βάση εξετάζεται η Joint Expeditionary Force (JEF), η δύναμη ταχείας αντίδρασης υπό βρετανική ηγεσία, η οποία διαθέτει μεγαλύτερη ευελιξία στη λήψη αποφάσεων. Ωστόσο, η απουσία χωρών όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Πολωνία περιορίζει τις δυνατότητές της. Την ίδια στιγμή, οι ηγέτες της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Βρετανίας και της Πολωνίας επιδιώκουν να διαμορφώσουν κοινή στρατηγική, με στόχο την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αποτρεπτικής ισχύος χωρίς να διαρραγεί η συνοχή της Συμμαχίας.
Άσκηση CWIX (Coalition Warrior Interoperability Exercise) στην Πολωνία © ΝΑΤΟ
NATO 3.0: Ένα δόγμα χωρίς στρατηγική αρχιτεκτονική
Η διοίκηση επιχειρεί να επαναφέρει τη λογική μιας πιο «ευρωπαϊκή» άμυνας, θυμίζοντας την αρχική φιλοσοφία της Συμμαχίας. Ωστόσο, η σύγκριση με την εποχή του Ψυχρού Πολέμου αναδεικνύει μια κρίσιμη αντίφαση: τότε υπήρχε σαφής αντίπαλος, η Σοβιετική Ένωση, ενώ σήμερα η αμερικανική στρατηγική αποφεύγει να κατονομάσει ρητά τη Ρωσία ως κεντρική απειλή, παρά τις ενδείξεις και την πραγματικότητα του πολέμου στην Ουκρανία.
Το αποτέλεσμα είναι ένα στρατηγικό κενό. Ο επιμερισμός βαρών μετατρέπεται από εργαλείο κατανομής ευθυνών σε πολιτικό εργαλείο πίεσης, χωρίς κοινά αποδεκτό σημείο αναφοράς. Έτσι, οι σύμμαχοι δεν διαπραγματεύονται πλέον «ποιος πληρώνει τι» για μια κοινή άμυνα, αλλά καλούνται να ανταποκριθούν σε μεταβαλλόμενες απαιτήσεις χωρίς σταθερό πλαίσιο απειλής.
Η ασάφεια αυτή επηρεάζει άμεσα τη στρατιωτική στάση των ΗΠΑ στην Ευρώπη. Οι αποφάσεις για μετακινήσεις στρατευμάτων και αναδιατάξεις δυνάμεων δεν φαίνεται να απορρέουν από ενιαία στρατηγική αποτροπής, αλλά από πολιτικές αντιδράσεις και διπλωματικές εντάσεις.
Η μείωση στρατευμάτων στη Γερμανία μετά από πολιτικές δηλώσεις, αλλά και οι αντιφατικές αποφάσεις για την Πολωνία, δείχνουν ότι η στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ χρησιμοποιείται ως μοχλός επιβράβευσης ή τιμωρίας. Αυτή η προσέγγιση υπονομεύει τη σταθερότητα της αποτροπής, καθώς η αξιοπιστία της εξαρτάται από τη συνέπεια και την προβλεψιμότητα.
Το στρατηγικό αποτέλεσμα και οι συνέπειες για το ΝΑΤΟ
Πάντως αναλυτές σχολιάζουν πώς χωρίς σαφή ορισμό της απειλής, το NATO 3.0 δεν μπορεί να προσδιορίσει τι σημαίνει «επαρκής» επιμερισμός βαρών. Η συζήτηση μετατρέπεται σε πολιτική διαπραγμάτευση χωρίς σταθερά κριτήρια, ενώ οι αποφάσεις για στρατιωτική παρουσία αποκτούν αποσπασματικό χαρακτήρα.
Την ίδια στιγμή, η Ρωσία παραμένει μια πραγματική και ενεργή στρατιωτική πρόκληση για την Ευρώπη, γεγονός που καθιστά αναγκαίο έναν κοινό στρατηγικό ορισμό της απειλής. Ωστόσο, η αμερικανική στρατηγική αποφεύγει να ενσωματώσει αυτή την παραδοχή σε συνεκτικό πλαίσιο αποτροπής.
Το NATO 3.0, όπως διαμορφώνεται, δείχνει να μην αποτελεί ολοκληρωμένο στρατηγικό σχέδιο αλλά ένα πολιτικό σύνθημα που εστιάζει στον επιμερισμό βαρών χωρίς να ορίζει τον σκοπό της Συμμαχίας. Η απουσία σαφούς στρατηγικής βάσης δημιουργεί αβεβαιότητα στους συμμάχους και περιορίζει την αποτελεσματικότητα της αποτροπής, καθιστώντας αναγκαία μια πιο συνεκτική επαναδιατύπωση του ρόλου του ΝΑΤΟ με τις ρωγμές ΗΠΑ-ΕΕ εμφανείς όσο ποτέ.
Ο Ταγίπ Ερντογάν στην Ουάσιγκτον με τον Ντόναλντ Τραμπ © EPA/YURI GRIPAS
NATO και αναβάθμιση του ρόλου της Τουρκίας στην ευρωπαϊκή άμυνα
Υπό αυτό πρίσμα η Τουρκία διεκδικεί ρόλο μετατρέποντας τη γεωπολιτική συγκυρία σε ευκαιρία στρατηγικής και οικονομικής αναβάθμισης, τόσο ως περιφερειακή δύναμη στη Μέση Ανατολή, εν μέσω κρίσης στην περιοχή και αναδιάταξης ισορροπιών ισχύος, όσο και στις σχέσεις της με την ευρωπαϊκή πλευρά.
Στη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στο προεδρικό συγκρότημα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην Άγκυρα, ο πρόεδρος της Τουρκίας αναμένεται να επιχειρήσει να αναδείξει τον καθοριστικό ρόλο της χώρας του σε μια Συμμαχία που δοκιμάζεται από γεωπολιτικές εντάσεις και μεταβαλλόμενες ισορροπίες ισχύος. Την ίδια στιγμή, μια παράλληλη εικόνα στην τουρκική πρωτεύουσα θα ενισχύει το μήνυμα αυτό: η ανάπτυξη της αμυντικής βιομηχανίας και οι εξαγωγές στρατιωτικού εξοπλισμού, που πλέον αποτελούν βασικό μοχλό ισχύος για την Άγκυρα.
Η Τουρκία έχει εξελιχθεί σε σημαντικό εξαγωγέα οπλικών συστημάτων, με την αμυντική της βιομηχανία να αγγίζει τα 10 δισ. δολάρια σε ετήσιες εξαγωγές. Η αύξηση αυτή αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη στρατηγική μετατόπιση, καθώς η χώρα αξιοποιεί τις ανάγκες επανεξοπλισμού της Ευρώπης μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία και τη σταδιακή αναπροσαρμογή της αμερικανικής παρουσίας στην ήπειρο.
Οι τουρκικές εταιρείες έχουν καταφέρει να διευρύνουν σημαντικά την παρουσία τους στις αγορές του NATO, με εξαγωγές που περιλαμβάνουν drones, ναυτικά συστήματα, τεθωρακισμένα οχήματα και ηλεκτρονικά συστήματα μάχης. Πάνω από το 50% των εξαγωγών κατευθύνεται πλέον προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και άλλους δυτικούς συμμάχους, σηματοδοτώντας μια εντυπωσιακή ανατροπή σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες.
Επέκταση της Συμμετοχής στο ΝΑΤΟ ©CFR
NATO: Ο Ερντογάν, οι ΗΠΑ και το νέο περιβάλλον ισορροπίας ισχύος
Η Τουρκία, που στο παρελθόν είχε συχνά τεταμένες σχέσεις με τους συμμάχους της στο NATO, εμφανίζεται σήμερα ως κρίσιμος διαμεσολαβητής σε μια περίοδο έντονων αμερικανο-ευρωπαϊκών τριβών. Ο Ερντογάν, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, διατηρεί στενή προσωπική σχέση με τον Ντόναλντ Τραμπ, γεγονός που ενισχύει τη δυνατότητά του να λειτουργεί ως σταθεροποιητικός παράγοντας εντός της Συμμαχίας.
Η Ουάσιγκτον, από την πλευρά της, έχει προχωρήσει σε μείωση στρατιωτικών δυνάμεων στην Ευρώπη, ενισχύοντας την ανάγκη για μεγαλύτερη ευρωπαϊκή αυτονομία στην άμυνα. Σε αυτό το πλαίσιο, η Τουρκία εμφανίζεται όχι μόνο ως στρατιωτική δύναμη με σημαντικό μέγεθος, αλλά και ως βιομηχανικός παίκτης που μπορεί να καλύψει επιχειρησιακά κενά.
Η σημασία της Τουρκίας στο NATO δεν περιορίζεται πλέον στη γεωγραφική της θέση ή στο μέγεθος των ενόπλων δυνάμεών της. Η χώρα διαθέτει πλέον ένα ολοκληρωμένο αμυντικό οικοσύστημα, ικανό να παράγει και να εξάγει προηγμένα οπλικά συστήματα σε μεγάλη κλίμακα και με ταχύτητα, αναφέρουν αναλυτές στο Bloomberg.
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έχει ενισχύσει περαιτέρω τη ζήτηση για τουρκικό εξοπλισμό, ενώ συνεργασίες με ευρωπαϊκές εταιρείες και συμφωνίες για την πώληση εκπαιδευτικών αεροσκαφών και ναυτικών συστημάτων υπογραμμίζουν τη βαθύτερη ενσωμάτωση της Τουρκίας στις αλυσίδες εφοδιασμού της Συμμαχίας.
Η Τουρκία αναδεικνύεται σε έναν από τους πιο σημαντικούς και ταυτόχρονα πιο σύνθετους παίκτες του NATO. Η ενίσχυση της αμυντικής της βιομηχανίας και η αυξανόμενη γεωπολιτική της επιρροή προσφέρουν στη Συμμαχία νέες δυνατότητες, αλλά και νέα ερωτήματα για τη συνοχή και τη στρατηγική της κατεύθυνση σε μια περίοδο αναδιάταξης της διεθνούς ισχύος.
Γεγονός είναι ότι η σύνοδος του ΝΑΤΟ γίνεται σε μια φάση οξυμένης πολυκρίσης. Παρά την αύξηση των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών, οι εντάσεις με τις ΗΠΑ απειλούν τη συνοχή της Συμμαχίας, καθώς η αποδέσμευση της Ουάσιγκτον από κρίσιμες στρατιωτικές δυνατότητες δημιουργεί κενά ασφάλειας στην Ευρώπη και προκαλεί αντιδράσεις. Η σύνοδος αναδεικνύει το χάσμα στρατηγικής.
Ανεξάρτητα από την έκβαση της συνόδου στην Άγκυρα, η πορεία προς το δόγμα «ΝΑΤΟ 3.0» παραμένει αβέβαιη. Η έλλειψη σταθερού πλαισίου συνεργασίας και η αυξανόμενη απόσταση μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης οδηγούν σε ένα περιβάλλον όπου η ευρωπαϊκή άμυνα καλείται να αναπτυχθεί ταχύτερα και πιο αυτόνομα, με όλα τα ρίσκα που αυτό συνεπάγεται για τη συνοχή της Συμμαχίας.
