Με αυξανόμενη πίεση από τους ευρωπαϊκούς και διεθνείς θεσμούς για δημοσιονομική πειθαρχία και στοχευμένες κοινωνικές πολιτικές, το ελληνικό σύστημα φοροαπαλλαγών βρίσκεται πλέον αντιμέτωπο με ένα σαφές μήνυμα. Χρειάζεται επανεξέταση από μηδενική βάση. Κομισιόν, ΟΟΣΑ, ΔΝΤ και Τράπεζα της Ελλάδος συγκλίνουν στην ανάγκη να περιοριστούν οι φορολογικές ελαφρύνσεις που δεν αποδίδουν κοινωνικά ή οικονομικά οφέλη, θέτοντας στο επίκεντρο το κόστος, την αποτελεσματικότητα και τη διαφάνεια ενός ιδιαίτερα πολύπλοκου πλαισίου.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η Ελλάδα διαθέτει ένα από τα πιο εκτεταμένα συστήματα φοροαπαλλαγών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, χωρίς όμως έναν μόνιμο μηχανισμό αξιολόγησης κόστους-οφέλους. Αυτό, σύμφωνα με τις Βρυξέλλες, δυσχεραίνει τον εξορθολογισμό των φορολογικών δαπανών και περιορίζει τη διαφάνεια. Το 2024 οι φοροαπαλλαγές στη χώρα έφτασαν τα 22,88 δισ. ευρώ, σημειώνοντας αύξηση κατά 4,06 δισ. ευρώ σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Το ποσό αυτό αντιστοιχεί περίπου στο 30,9% των συνολικών φορολογικών εσόδων, αναδεικνύοντας τη βαρύτητα του ζητήματος για τα δημόσια οικονομικά.
Παρά το γεγονός ότι αντίστοιχα εκτεταμένα καθεστώτα φορολογικών ελαφρύνσεων συναντώνται και σε μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες, όπως η Γερμανία, η Γαλλία, η Αυστρία και το Βέλγιο, η Ελλάδα εμφανίζει ιδιαίτερη πυκνότητα και πολυπλοκότητα σε σχέση με το μέγεθος της οικονομίας της.
Η Κομισιόν καταγράφει 1.236 διαφορετικές φορολογικές δαπάνες και απαλλαγές στο ελληνικό σύστημα, υπογραμμίζοντας ότι η υπερβολική διάσπαση μειώνει την αποδοτικότητα της φορολογικής διοίκησης.
Ο ΟΟΣΑ εισηγείται περιορισμό των φοροαπαλλαγών, σε συνδυασμό με ενίσχυση της καταπολέμησης της φοροδιαφυγής, ώστε να δημιουργηθεί δημοσιονομικός χώρος για δαπάνες όπως η Υγεία και η Παιδεία.
Το ΔΝΤ επισημαίνει ότι πολλές φορολογικές δαπάνες έχουν αναδιανεμητικά αρνητικό αποτέλεσμα, καθώς συχνά ωφελούν δυσανάλογα υψηλότερα εισοδήματα ή λειτουργούν αναποτελεσματικά, όπως ορισμένες μειώσεις συντελεστών ΦΠΑ.
Η Τράπεζα της Ελλάδος ζητάει συνολική επανεξέταση, με βάση τόσο την αναπτυξιακή απόδοση όσο και την κοινωνική στόχευση, στο πλαίσιο ευρύτερων μεταρρυθμίσεων για τη φορολογική συμμόρφωση.
Τι είναι οι φοροαπαλλαγές και γιατί αποτελούν «γκρίζα ζώνη»
Οι φορολογικές δαπάνες αποτελούν παρεκκλίσεις από τον βασικό κανόνα φορολόγησης και δημιουργούν ειδικά καθεστώτα ευνοϊκής μεταχείρισης για συγκεκριμένες ομάδες ή δραστηριότητες.
Στην πράξη, λειτουργούν ως «αόρατες δαπάνες» του κράτους, καθώς μειώνουν τα δημόσια έσοδα, χωρίς να εμφανίζονται πάντα με την ίδια διαφάνεια όπως οι άμεσες δαπάνες. Η αποτίμησή τους γίνεται με τη μέθοδο των διαφυγόντων εσόδων, ωστόσο οι διεθνείς διαφορές στις μεθοδολογίες καθιστούν τις συγκρίσεις δύσκολες και συχνά μη απολύτως αξιόπιστες.
Η ανάλυση των στοιχείων αποκαλύπτει το εύρος των παρεμβάσεων:
- Φόρος εισοδήματος φυσικών προσώπων: 252 απαλλαγές και εκπτώσεις, συνολικού ύψους 4,94 δισ. ευρώ (έναντι 5,098 δισ. το 2023).
- Φόρος εισοδήματος νομικών προσώπων: 265 απαλλαγές, με συνολικό όφελος 5,8 δισ. ευρώ για τις επιχειρήσεις.
- Φορολογία κεφαλαίου: πάνω από 4,98 εκατ. περιπτώσεις απαλλαγών (ΕΝΦΙΑ, μεταβιβάσεις, κληρονομιές, δωρεές), συνολικού ύψους 9,06 δισ. ευρώ. Σημαντικό ρόλο έχουν οι απαλλαγές πρώτης κατοικίας (2,4 δισ. ευρώ) και οι απαλλαγές από τον Ειδικό Φόρο Ακινήτων (6,3 δισ. ευρώ).
- ΦΠΑ: 75 διαφορετικές εκπτώσεις και απαλλαγές με συνολικό όφελος 1 δισ. ευρώ. Μεγαλύτερο όφελος καταγράφεται στην ιδιωτική εκπαίδευση (501 εκατ. ευρώ).
- Τέλη χαρτοσήμου: 76 απαλλαγές, ύψους 72,8 εκατ. ευρώ.
- Φόρος ασφαλίστρων: 56 απαλλαγές με όφελος 622 εκατ. ευρώ.
- Ειδικός Φόρος Κατανάλωσης: 40 απαλλαγές, συνολικού ύψους 1 δισ. ευρώ, κυρίως σε ενεργειακά προϊόντα (551 εκατ.) και αλκοολούχα ποτά (470 εκατ.).
- Τέλη ταξινόμησης οχημάτων: 26 απαλλαγές, ύψους 270 εκατ. ευρώ.
- Τέλη κυκλοφορίας: απαλλαγές 24,5 εκατ. ευρώ.
Η συζήτηση που αναζωπυρώνεται δεν αφορά μόνο το μέγεθος των φοροαπαλλαγών, αλλά κυρίως την αποτελεσματικότητά τους. Ειδικοί επισημαίνουν ότι ένα μεγάλο μέρος του υφιστάμενου πλαισίου δεν έχει επαρκή κοινωνική στόχευση ή δεν αποδίδει τα αναμενόμενα αναπτυξιακά οφέλη. Στο πλαίσιο αυτό, επανέρχεται δυναμικά το αίτημα για συστηματική αξιολόγηση κάθε φορολογικής δαπάνης, με στόχο τον περιορισμό των μη αποδοτικών απαλλαγών και την ανακατεύθυνση πόρων σε στοχευμένες κοινωνικές πολιτικές.
