Η ναυτιλία αποτελεί τον αφανή πυλώνα της παγκόσμιας οικονομίας, μεταφέροντας αγαθά αξίας τρισεκατομμυρίων δολαρίων κάθε χρόνο. Η καθηγήτρια οικονομικών στο Χάρβαρντ, Μυρτώ Καλουπτσίδη, έχει αφιερώσει την καριέρα της στην αποκάλυψη των μηχανισμών που συνδέουν τα πλοία, το εμπόριο, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τη βιομηχανική πολιτική.
Ο Τζεφ Κερνς, κορυφαίο στέλεχος στο τμήμα πολιτικής επικοινωνίας του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, σκιαγραφεί το πορτρέτο της Μυρτώς Καλουπτσίδη, η οποία αποκωδικοποιεί τον τρόπο με τον οποίο η ναυτιλία και η βιομηχανική πολιτική διαμορφώνουν την παγκόσμια οικονομία, καθώς το διεθνές εμπόριο βρίσκεται εδώ και δεκαετίες στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των οικονομολόγων.
Χάρη στο έργο της Μυρτώς Καλουπτσίδη, οι ειδικοί μπορούν πλέον να κατανοήσουν πολύ καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η φυσική μεταφορά δισεκατομμυρίων τόνων εμπορευμάτων σε ολόκληρο τον πλανήτη, αναφέρει ο Τζεφ Κερνς.
Η σημασία της ναυτιλιακής βιομηχανίας αναδείχθηκε με ιδιαίτερη ένταση κατά τη διάρκεια των ιστορικών αναταράξεων που γνώρισε ο 21ος αιώνας, οι οποίες αποκάλυψαν πόσο εύθραυστες είναι οι παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Ο κλάδος βρέθηκε κοντά στην κατάρρευση κατά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Ακολούθησε μια αλληλουχία διαδοχικών σοκ: η πανδημία, η συμφόρηση στα λιμάνια, οι ελλείψεις εμπορευματοκιβωτίων, οι επιθέσεις στην Ερυθρά Θάλασσα, τα περιστατικά που παρέλυσαν κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες από τη Διώρυγα του Σουέζ έως τη Βαλτιμόρη και οι ολοένα εντονότεροι εμπορικοί πόλεμοι.
Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, η Καλουπτσίδη μελετά συστηματικά τη ναυτιλιακή βιομηχανία και τον τρόπο με τον οποίο αυτή καθιστά εφικτό το διεθνές εμπόριο ύψους περίπου 20 τρισ. δολαρίων ετησίως. Η έρευνά της έχει επηρεάσει βαθιά την οικονομική θεωρία του εμπορίου, φέρνοντας στο φως τους αφανείς μηχανισμούς που επηρεάζουν τα πάντα, από τις εφοδιαστικές αλυσίδες μέχρι τη δημόσια πολιτική.
Μαζί με τους συνεργάτες της, απέδειξε πώς το κόστος μεταφοράς επηρεάζει τις παγκόσμιες εμπορικές ροές, ανέδειξε τις στρεβλώσεις που δημιουργούν οι κρατικές παρεμβάσεις στη ναυπηγική βιομηχανία και κατέδειξε τη σημασία συγκεκριμένων θαλάσσιων διαδρόμων για τη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας.
Η Πηνελόπη Γκόλντμπεργκ, καθηγήτρια Οικονομικών στο Γέιλ και πρώην επικεφαλής οικονομολόγος της Παγκόσμιας Τράπεζας, χαρακτηρίζει το έργο της ως υπόδειγμα πολιτικά χρήσιμης έρευνας. Όπως σημειώνει, η Καλουπτσίδη αποδεικνύει πώς η σύγχρονη μικροοικονομική ανάλυση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά σε κρίσιμες δημόσιες συζητήσεις, όπως η αξιολόγηση των βιομηχανικών πολιτικών.
Η αναπληρώτρια καθηγήτρια Οικονομικών στο Harvard University Μυρτώ Καλουπτσίδη στην τελετή απονομής των επιστημονικών βραβείων 2022 του Ιδρύματος Μποδοσάκη, στο Ζάππειο Μέγαρο ©ΑΠΕ
Ένα μυαλό στραμμένο στη ναυτιλία: Από την Αθήνα και τον Πειραιά στα κορυφαία πανεπιστήμια
Γεννημένη, μεγαλωμένη και μορφωμένη στην Αθήνα, σε έναν τόπο που συνδέεται με τη ναυτιλία εδώ και χιλιετίες, η Καλουπτσίδη είχε πάντοτε στενή σχέση με τη θάλασσα.
Η Ελλάδα παραμένει μέχρι σήμερα παγκόσμια ναυτιλιακή δύναμη. Περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου στόλου βρίσκεται υπό ελληνικό έλεγχο, συμπεριλαμβανομένου του ενός τετάρτου των πλοίων ξηρού φορτίου και σχεδόν του ενός τρίτου των δεξαμενόπλοιων.
Παρόλα αυτά, η ναυτιλία δεν ήταν εξαρχής το αντικείμενο που σκόπευε να μελετήσει. Η ενασχόλησή της προέκυψε σχεδόν τυχαία.
Πριν από περίπου είκοσι χρόνια, όταν εκπονούσε το διδακτορικό της στο Γέιλ με αντικείμενο τη βιομηχανική οργάνωση, αναζητούσε ένα θέμα διατριβής για την εξέλιξη των βιομηχανιών. Τότε μια παιδική φίλη από την Αθήνα την έφερε σε επαφή με την αγορά πλοίων, ανοίγοντας έναν νέο ακαδημαϊκό ορίζοντα.
Η φίλη αυτή, η Δανάη Μπατή, εργαζόταν ως ναυλομεσίτρια όταν συναντήθηκε ξανά μαζί της το 2007. Η Καλουπτσίδη είχε αρχίσει να ενδιαφέρεται για τη ναυτιλία εμπορευματοκιβωτίων και αναζητούσε στοιχεία.
Η Μπατή τής παρείχε δεδομένα για ναυλώσεις, δρομολόγια, μεγέθη στόλων και εμπορικές βάσεις δεδομένων. «Ήταν εκπληκτικά δεδομένα», θυμάται η Καλουπτσίδη. «Για χρόνια δεν ήξερα ακριβώς πώς θα τα αξιοποιήσω».
Ακολούθησαν συναντήσεις στον Πειραιά με ανθρώπους της αγοράς, μεταξύ των οποίων και ο έμπειρος ναυλομεσίτης και σύμβουλος Γιώργος Μπάνος. Ο τελευταίος τής προσέφερε πολύτιμα στοιχεία, εμπειρίες και το κλασικό βιβλίο του Βρετανού οικονομολόγου Μάρτιν Στόπφορντ, Maritime Economics.
Ο Μπάνος, ο οποίος είχε ξεκινήσει την καριέρα του ως ναυτικός πριν εξελιχθεί σε πλοίαρχο και στη συνέχεια σε σύμβουλο της αγοράς, διέθετε βαθιά γνώση του κλάδου. Απεβίωσε το 2015, αλλά η επιρροή του στην ακαδημαϊκή πορεία της Καλουπτσίδης υπήρξε καθοριστική.
Η ναυτιλία ως καθρέφτης της παγκόσμιας οικονομίας
Η έρευνά της επικεντρώνεται σε δύο βασικούς άξονες: τη βιομηχανική πολιτική και τον τρόπο με τον οποίο οι μεταφορές και το εμπόριο επηρεάζουν την οικονομική δραστηριότητα.
Όπως η ίδια εξηγεί, εδώ και δεκαπέντε χρόνια μελετά τους κύκλους άνθησης και ύφεσης της ναυτιλίας, τις επιπτώσεις τους στην οικονομία και τη δυναμική εξέλιξη ενός ολόκληρου κλάδου.
«Αυτό που μου αρέσει περισσότερο είναι ότι η ναυτιλία αντανακλά τη μακροοικονομία. Πρόκειται για μια μικρογραφία ενός πολύ μεγαλύτερου συστήματος», σημειώνει.
Η Καλουπτσίδη, σήμερα 43 ετών, λέει ότι μεγάλωσε «ανάμεσα στις μεταφορές και τη θεωρία». Η μητέρα της είναι πολιτικός μηχανικός και συμμετείχε μεταξύ άλλων στην ανάπτυξη του Διεθνούς Αεροδρομίου Αθηνών. Ο πατέρας της είναι μαθηματικός και επιστήμονας υπολογιστών.
Σπούδασε Οικονομικά στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και απέκτησε μεταπτυχιακό τίτλο από το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών το 2005. Το διδακτορικό της ολοκληρώθηκε στο Γέιλ το 2011.
Η διδακτορική της διατριβή δημοσιεύθηκε στην κορυφαία επιθεώρηση American Economic Review και εξετάζει πώς ο χρόνος που απαιτείται για την κατασκευή πλοίων ξηρού φορτίου επηρεάζει τις επενδυτικές αποφάσεις στον κλάδο.
Ο σύζυγός της, Θεόδωρος Παπαγεωργίου, καθηγητής Οικονομικών στο Boston College και συχνός ερευνητικός συνεργάτης της, επισημαίνει ότι η Καλουπτσίδη διαθέτει σπάνια ικανότητα να εντοπίζει τη σημασία ενός ζητήματος πολύ πριν αυτό απασχολήσει ευρύτερα την επιστημονική κοινότητα.
Όταν ξεκίνησε την έρευνά της, η ναυτιλία δεν βρισκόταν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των οικονομολόγων.
Λίγο πριν από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, η Καλουπτσίδη παρακολουθούσε από κοντά την αισιοδοξία που κυριαρχούσε στον κλάδο.
«Όλοι οι πλοιοκτήτες που συναντούσα ήταν ενθουσιασμένοι. Θεωρούσαν ότι ζούσαν την καλύτερη περίοδο στην ιστορία της ναυτιλίας και αγόραζαν συνεχώς νέα πλοία», θυμάται.
Στη συνέχεια ήρθε η κατάρρευση. Ο Baltic Dry Index, ο βασικός δείκτης της αγοράς ξηρού φορτίου, τετραπλασιάστηκε μέσα σε δύο χρόνια και στη συνέχεια κατέρρευσε κατά περισσότερο από 90% στα τέλη του 2008. Η κρίση αυτή άλλαξε οριστικά τον προσανατολισμό της έρευνάς της.
Τελετή απονομής των επιστημονικών βραβείων 2022 του Ιδρύματος Μποδοσάκη, στο Ζάππειο Μέγαρο. Η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου επιδίδει το βραβείο στην καθηγήτρια Οικονομικών στο Harvard University Μυρτώ Καλουπτσίδη ©ΑΠΕ
Ναυτιλία και εμπόριο: Η αόρατη σύνδεση
Ένα από τα σημαντικότερα επιστημονικά επιτεύγματα της Καλουπτσίδης ήταν η απόδειξη ότι οι αγορές μεταφορών και οι αγορές αγαθών είναι πολύ πιο στενά συνδεδεμένες απ’ ό,τι θεωρούσαν οι οικονομολόγοι.
Μαζί με τον Θεόδωρο Παπαγεωργίου και την Τζούλια Μπρανκάτσιο ανέπτυξε μια πρωτοποριακή βάση δεδομένων που παρακολούθησε 5.398 πλοία μεταξύ 2012 και 2016 και περιλάμβανε στοιχεία από 12.007 συμβάσεις μεταφοράς.
Το ερευνητικό μοντέλο που προέκυψε περιέγραφε λεπτομερώς τον τρόπο με τον οποίο αντιστοιχίζονται τα φορτία στα πλοία και πώς οι μεταφορές αλληλεπιδρούν με το διεθνές εμπόριο.
Η έρευνα αυτή τιμήθηκε το 2022 με το Βραβείο Frisch της Οικονομετρικής Εταιρείας, μία από τις σημαντικότερες διεθνείς διακρίσεις στον χώρο της οικονομικής επιστήμης. Τα ευρήματα ήταν εντυπωσιακά.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η ασυμμετρία στις εμπορικές ροές επηρεάζει άμεσα το κόστος μεταφοράς και συνδέεται με τα διμερή εμπορικά ισοζύγια. Επιπλέον, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι τα πλοία ταξιδεύουν χωρίς φορτίο σχεδόν στο μισό του χρόνου λειτουργίας τους.
Το μοντέλο τους επέτρεψε επίσης να προσομοιώσουν τις συνέπειες διαφόρων οικονομικών και γεωπολιτικών εξελίξεων.
Για παράδειγμα, μια σημαντική επιβράδυνση της κινεζικής οικονομίας θα περιόριζε τις εισαγωγές της χώρας, μειώνοντας τις αφίξεις πλοίων και επηρεάζοντας τελικά και τις εξαγωγές της.
Παράλληλα, η έρευνα ανέδειξε τη σημασία στρατηγικών θαλάσσιων διαδρόμων. Το κλείσιμο της Διώρυγας του Σουέζ, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις τους, θα περιόριζε το παγκόσμιο εμπόριο κατά 3,5%, ενώ στη Μέση Ανατολή οι εμπορικές ροές θα μειώνονταν περίπου κατά ένα τέταρτο.
Ναυτιλία, βιομηχανική πολιτική και το κινεζικό ναυπηγικό θαύμα
Ένα δεύτερο μεγάλο πεδίο έρευνας αφορά τη βιομηχανική πολιτική και ειδικότερα την άνοδο της Κίνας στη ναυπηγική βιομηχανία.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Βρετανία κυριαρχούσε στα παγκόσμια ναυπηγεία. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο την πρωτοκαθεδρία ανέλαβαν οι ευρωπαϊκές χώρες, ακολούθησε η Ιαπωνία και στη συνέχεια η Νότια Κορέα.
Η Κίνα ήταν σχετικά μικρός παίκτης το 2002, όταν έθεσε ως στόχο να καταστεί η μεγαλύτερη ναυπηγική δύναμη στον κόσμο έως το 2015.
Το πέτυχε μέσω εκτεταμένων κρατικών επιδοτήσεων, ευνοϊκής χρηματοδότησης και συστηματικής κρατικής στήριξης.
Η Καλουπτσίδη επιχείρησε να κατανοήσει τις επιπτώσεις αυτής της πολιτικής τόσο στην κινεζική βιομηχανία όσο και στη διεθνή αγορά.
Μαζί με την Πανλέ Τζία Μπάρουικ και τον Ναχίμ Μπιν Ζαχούρ ανέπτυξε ένα μοντέλο που εντόπιζε έμμεσα τις κρατικές επιδοτήσεις μέσω των αποκλίσεων μεταξύ πραγματικών δεδομένων και θεωρητικών προβλέψεων.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι επιδοτήσεις ανακατεύθυναν σημαντικό μέρος της παγκόσμιας παραγωγής πλοίων προς την Κίνα και αφαίρεσαν μερίδια αγοράς από την Ιαπωνία και άλλους ανταγωνιστές.
Παράλληλα, όμως, διαπίστωσαν ότι οι κρατικές ενισχύσεις διατήρησαν στη ζωή λιγότερο αποδοτικά ναυπηγεία, αύξησαν το κόστος, περιόρισαν την αποτελεσματικότητα και δημιούργησαν υπερβάλλουσα παραγωγική δυναμικότητα.
Σύμφωνα με τα ευρήματα της ομάδας, τα μακροπρόθεσμα οφέλη για τους εγχώριους παραγωγούς αντιστοιχούσαν μόλις στο 18% του συνολικού ύψους των επιδοτήσεων.
Ο διάσημος οικονομολόγος Ντάνι Ρόντρικ χαρακτήρισε τη μελέτη ως σημείο αναφοράς για την έρευνα σχετικά με τις βιομηχανικές πολιτικές.
Η επόμενη πρόκληση για τη ναυτιλία
Τα τελευταία χρόνια, η Καλουπτσίδη έχει στρέψει το ενδιαφέρον της και στις επενδύσεις σε λιμενικές υποδομές στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Μία από τις βασικές διαπιστώσεις της είναι ότι τα λιμάνια λειτουργούν ως δίκτυο. Μια επένδυση σε ένα λιμάνι μπορεί να μειώσει τη συμφόρηση σε γειτονικές εγκαταστάσεις, βελτιώνοντας συνολικά την αποδοτικότητα του συστήματος.
Για τον λόγο αυτό, οι επενδύσεις σε υποδομές θα πρέπει να σχεδιάζονται συντονισμένα και όχι αποσπασματικά.
Παράλληλα, η ίδια ετοιμάζεται να επιστρέψει στο αντικείμενο που είχε αρχικά κεντρίσει το ενδιαφέρον της: τη ναυτιλία εμπορευματοκιβωτίων.
Η επανάσταση των containers πριν από περισσότερα από πενήντα χρόνια μείωσε δραστικά το κόστος μεταφοράς και συνέβαλε αποφασιστικά στην παγκοσμιοποίηση.
Σε αντίθεση με τα πλοία ξηρού φορτίου, τα οποία λειτουργούν κατά παραγγελία και μοιάζουν περισσότερο με ταξί, τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων ακολουθούν προκαθορισμένα δρομολόγια, όπως τα λεωφορεία, και ελέγχονται από μικρό αριθμό μεγάλων εταιρειών.
Σήμερα, χάρη στη διαθεσιμότητα πολύ περισσότερων δεδομένων, η Καλουπτσίδη και οι συνεργάτες της διαθέτουν τα εργαλεία που απαιτούνται για να μελετήσουν σε βάθος αυτό το κρίσιμο τμήμα της παγκόσμιας οικονομίας.
Το ευρύτερο μήνυμα της έρευνάς της είναι σαφές: οι διαταραχές σε έναν κλάδο μπορούν να επηρεάσουν ολόκληρες οικονομίες.
Τα τελευταία χρόνια κατέδειξαν ότι η απρόσκοπτη λειτουργία της ναυτιλίας δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη. Όταν οι εμπορικές ροές διαταράσσονται, οι επιπτώσεις γίνονται αισθητές στην ανάπτυξη, στις εφοδιαστικές αλυσίδες και τελικά στον πληθωρισμό.
Όπως συνοψίζει η ίδια: «Έχουμε δει τεράστια αύξηση του διεθνούς εμπορίου, της παραγωγής just-in-time και της προμήθειας αγαθών από ολοένα πιο μακρινές περιοχές. Για να λειτουργήσουν όλα αυτά, η ναυτιλία πρέπει να λειτουργεί άψογα. Η ναυτιλία είναι ουσιαστικά η ραχοκοκαλιά της οικονομίας. Αν θέλεις να κάνεις εμπόριο, χρειάζεσαι πλοία».
