Τέλειωσε το διπλωματικό θρίλερ για προσωρινή συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν, με την υπογραφή ενός μνημονίου κατανόησης για συζητήσεις σε τρεις άξονες, πυρηνικά, Ορμούζ, κυρώσεις, με εκεχειρία 60 ημερών, αλλά δεν τέλειωσε η αντιπαράθεση στη Μέση Ανατολή, με το Ισραήλ δυσαρεστημένο. Παρά τις πρσδοκίες, η ένταση δεν εξαφανίζεται με το πάτημα ενός κουμπιού ηλεκτρονικών υπογραφών, αλλά οι αγορές ποντάρουν στο «καλό σενάριο».
Η προσωρινή συμφωνία ειρήνευσης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν φαίνεται να ανοίγει τον δρόμο για τον τερματισμό της πολεμικής σύγκρουσης που ταλαιπώρησε τη Μέση Ανατολή τους τελευταίους μήνες, αν και βασικά ζητήματα, όπως η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και το μέλλον του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, παραμένουν ανοιχτά.
Η συμφωνία ανακοινώθηκε αρχικά από τον πρωθυπουργό του Πακιστάν, Σεχμπάζ Σαρίφ, ο οποίος διαδραμάτισε ρόλο διαμεσολαβητή στις διαπραγματεύσεις. Λίγα λεπτά αργότερα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, επιβεβαίωσε την εξέλιξη μέσω ανάρτησής του, δηλώνοντας ότι «η συμφωνία με την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν ολοκληρώθηκε».
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι δύο πλευρές κατέληξαν σε συμφωνία που προβλέπει άμεση και μόνιμη παύση των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου, ενώ η επίσημη τελετή υπογραφής προγραμματίζεται για την Παρασκευή 19 Ιουνίου στην Ελβετία.
Ο Αμερικανός πρόεδρος χαρακτήρισε τη συμφωνία «μεγάλη επιτυχία», που θα φέρει ειρήνη και σταθερότητα στην περιοχή, υποστηρίζοντας ότι τα Στενά του Ορμούζ θα επαναλειτουργήσουν μετά την υπογραφή του τελικού κειμένου την Παρασκευή. Όπως ανέφερε, η αποναρκοθέτηση της θαλάσσιας οδού θα επιτρέψει την ομαλή επανεκκίνηση των πετρελαϊκών ροών προς τις διεθνείς αγορές.
Από την πλευρά της Τεχεράνης, ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών, Καζέμ Γκαριμπαμπαντί, δήλωσε ότι η συμφωνία σηματοδοτεί τον «άμεσο τερματισμό» του πολέμου σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου. Ωστόσο, ιρανικά μέσα ενημέρωσης επισημαίνουν ότι το υπό διαμόρφωση μνημόνιο κατανόησης προβλέπει πως η λειτουργία των Στενών του Ορμούζ θα γίνεται υπό «ιρανικές διευθετήσεις», στοιχείο που αφήνει περιθώρια διαφορετικών ερμηνειών.
Παράλληλα, ο Τραμπ προειδοποίησε ότι εάν δεν επιτευχθεί οριστική συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, οι ΗΠΑ διατηρούν το δικαίωμα επανέναρξης στρατιωτικών επιχειρήσεων.
«Θα αρχίσουν διαπραγματεύσεις εντός 60 ημερών εν όψει της σύναψης οριστικής συμφωνίας», είπε ο κ. Γαριμπαμπαντί, επισημαίνοντας πως η Τεχεράνη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει με «δυσπιστία» τις ΗΠΑ. Έκανε λόγο για τέσσερα θέματα που θα τεθούν στο τραπέζι: «την άρση όλων των κυρώσεων σε βάρος της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν, είτε πρόκειται για μονομερείς πρωτογενείς ή δευτερογενείς, το πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας, την ανοικοδόμηση και την οικονομική ανάπτυξη» του Ιράν και τη δημιουργία μηχανισμού παρακολούθησης», που θα εγγυάται την εφαρμογή των δεσμεύσεων που θα αναληφθούν.
Το ιρανικό πρακτορείο ειδήσεων MEHR μετέδωσε κείμενο το οποίο παρουσίασε ως το «μνημόνιο συνεννόησης», το πρωτόκολλο συμφωνίας 14 σημείων στο οποίο κατέληξαν οι ΗΠΑ και το Ιράν: προβλέπει μεταξύ άλλων «την αποδέσμευση 24 δισ. δολαρίων που έχουν παγώσει (σ.σ. στο εξωτερικό) κατά τη διάρκεια της διαπραγμάτευσης 60 ημερών», που θα αρχίσει μετά την υπογραφή, «το μισό» από το οποίο «θα τεθεί στη διάθεση του Ιράν πριν από την έναρξη των διαπραγματεύσεων», κατά το κείμενο που είχε ήδη μεταδοθεί από το MEHR προχθές, Σάββατο, ωστόσο δεν έχει επιβεβαιωθεί επίσημα.
Η συμφωνία έγινε δεκτή θετικά από την Ευρώπη, την Ιαπωνία και την Αυστραλία, ενώ ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, τη χαρακτήρισε «κρίσιμο βήμα». Οι αγορές αντέδρασαν άμεσα, με τα ασιατικά χρηματιστήρια να καταγράφουν ισχυρά κέρδη και τις τιμές του πετρελαίου να υποχωρούν σημαντικά.
Αξιοσημείωτο είναι ότι μέχρι στιγμής δεν έχει υπάρξει επίσημη αντίδραση από το Ισραήλ, το οποίο δεν συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις και φέρεται να αντιμετωπίζει με επιφυλακτικότητα τους όρους της συμφωνίας.
Συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν: Πτώση για το πετρελαίο, ανοδικά τα χρηματιστηρία
Ισχυρή ανοδική αντίδραση κατέγραψαν οι διεθνείς αγορές μετά την ανακοίνωση της προσωρινής συμφωνίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν για την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, εξέλιξη που μείωσε τους φόβους για νέες διαταραχές στον ενεργειακό εφοδιασμό και αποκλιμάκωσε τις γεωπολιτικές ανησυχίες.
Οι ασιατικές μετοχές σημείωσαν άνοδο άνω του 3%, με τον ιαπωνικό δείκτη Nikkei 225 να κινείται προς ιστορικά υψηλά επίπεδα, ενώ τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης του S&P 500 ενισχύθηκαν κατά 1,1%. Την ίδια ώρα, το δολάριο υποχώρησε έναντι των βασικών νομισμάτων και το Bitcoin κατέγραψε υψηλό σχεδόν δύο εβδομάδων. Στην αγορά ενέργειας, το Brent υποχώρησε περισσότερο από 4%, προσεγγίζοντας τα 83 δολάρια το βαρέλι, το χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων τριών μηνών.
Η συμφωνία θεωρείται σημαντικό βήμα για τον τερματισμό μιας σύγκρουσης που από τα τέλη Φεβρουαρίου έχει προκαλέσει χιλιάδες θύματα, αναταράξεις στις αγορές και έντονες πληθωριστικές πιέσεις. Η αποκατάσταση των ροών πετρελαίου από τη Μέση Ανατολή αναμένεται να περιορίσει το λεγόμενο «γεωπολιτικό premium» που είχε ενσωματωθεί στις τιμές του αργού.
Οι αγορές ομολόγων αντέδρασαν επίσης θετικά. Η απόδοση του αμερικανικού 10ετούς ομολόγου υποχώρησε κατά έξι μονάδες βάσης στο 4,42%, ενώ αναλυτές εκτιμούν ότι θα μπορούσε να κινηθεί ακόμη χαμηλότερα, προς το 4,20%, εφόσον συνεχιστεί η αποκλιμάκωση των πληθωριστικών πιέσεων.
Παράλληλα, οι επενδυτές αναθεωρούν τις εκτιμήσεις τους για τη νομισματική πολιτική της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ (Fed). Οι αγορές παραγώγων αποτιμούν πλέον πιθανότητα περίπου 60% για αύξηση επιτοκίων κατά 25 μονάδες βάσης έως τον Δεκέμβριο, έναντι περίπου 80% πριν από τη συμφωνία.
Θετική ήταν η εικόνα και στις αγορές μετάλλων. Ο χρυσός ενισχύθηκε σχεδόν κατά 3%, το ασήμι κατέγραψε άνοδο περίπου 4%, ενώ ο χαλκός στο Λονδίνο σημείωσε κέρδη άνω του 1%, φθάνοντας τα 13.856 δολάρια ανά τόνο.
Η ανακοίνωση της συμφωνίας, την οποία επιβεβαίωσαν τόσο ο Ντόναλντ Τραμπ όσο και ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης, ενισχύει την αισιοδοξία των επενδυτών. Ωστόσο, αναλυτές προειδοποιούν ότι η πλήρης σταθεροποίηση των αγορών θα εξαρτηθεί από την οριστική υπογραφή και εφαρμογή των όρων της συμφωνίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.
Ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε στο Axios το βράδυ ότι η υπογραφή μιας συμφωνίας με το Ιράν θα πραγματοποιηθεί σύντομα, «σε λίγες ώρες», αφού η διαδικασία καθυστέρησε, όπως είπε ο Αμερικανός πρόεδρος, λόγω των ισραηλινών επιθέσεων στη Βηρυτό.
Οι ελπίδες για άμεση κατάληξη ενός σύνθετου διπλωματικού θρίλερ στη Μέση Ανατολή αναζωπυρώθηκαν το Σαββατοκύριακο, καθώς ΗΠΑ και Ιράν φέρονται να βρίσκονται κοντά σε ένα αρχικό μνημόνιο κατανόησης που θα μπορούσε να οδηγήσει σε εκεχειρία και σταδιακή αποκλιμάκωση της κρίσης. Οι πληροφορίες παραμένουν αντιφατικές, όμως η κινητικότητα στο παρασκήνιο είναι έντονη.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, εμφανίστηκε βέβαιος ότι οι υπογραφές θα έμπαιναν άμεσα, επιδιώκοντας μάλιστα να συνδέσει μια διπλωματική επιτυχία με τα 80ά του γενέθλια την Κυριακή. Την ίδια ώρα, τα προσχέδια της συμφωνίας κυκλοφορούσαν μεταξύ διαπραγματευτών και διαμεσολαβητών, αλλάζοντας συνεχώς μορφή.
Το διπλωματικό σκηνικό συμπληρώνεται από την επικείμενη συνάντηση του Τραμπ με ηγέτες της G7, καθώς και με ηγεσίες της Αιγύπτου, του Κατάρ και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων.
Ιράν και ΗΠΑ: Οι τρεις άξονες της πιθανής συμφωνίας
Σύμφωνα με υψηλόβαθμο Ιρανό αξιωματούχο που μίλησε στο Reuters, το υπό διαμόρφωση μνημόνιο κατανόησης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν στηρίζεται σε τρεις βασικούς πυλώνες, οι οποίοι συνδέουν άμεσα την ασφάλεια με την οικονομία και την ενέργεια.
- Τα Στενά του Ορμούζ: Η Τεχεράνη φέρεται να αποδέχεται το άνοιγμα των στρατηγικών στενών για τη ναυσιπλοΐα όλων των εμπορικών πλοίων, ενώ οι ΗΠΑ θα προχωρήσουν σε άρση του ναυτικού αποκλεισμού ιρανικών λιμανιών. Η εξέλιξη αυτή θεωρείται κρίσιμη για τη σταθερότητα των παγκόσμιων ενεργειακών ροών.
- Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν: Η Τεχεράνη δεσμεύεται ότι δεν θα προχωρήσει στην παραγωγή ή απόκτηση πυρηνικών όπλων και θα διατηρήσει το σημερινό καθεστώς χωρίς εμπλουτισμό ουρανίου και χωρίς επέκταση εγκαταστάσεων. Από την πλευρά τους, οι ΗΠΑ συμφωνούν σε μηχανισμό σταδιακής απομείωσης αποθεμάτων υψηλού εμπλουτισμού εντός 60 ημερών.
- Το οικονομικό σκέλος: Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύονται να μην επιβάλουν νέες κυρώσεις στο Ιράν μέχρι την επίτευξη τελικής συμφωνίας και να αναστείλουν τις πετρελαϊκές κυρώσεις, επιτρέποντας εξαγωγές πετρελαίου και είσπραξη εσόδων. Παράλληλα, εξετάζεται η αποδέσμευση έως και 25 δισ. δολαρίων από παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία.
Μπενιαμίν Νετανιάχου και Ντόναλντ Τραμπ © EPA/AL DRAGO / POOL
Ιράν, Ισραήλ και Λίβανος: Αναμμένο σπίρτο για περιφερειακή ανάφλεξη
Την ίδια στιγμή, η ένταση στην ευρύτερη περιοχή παραμένει εξαιρετικά υψηλή. Ο Λίβανος βρίσκεται στο επίκεντρο νέας κλιμάκωσης, καθώς ο ισραηλινός στρατός προχώρησε σε πλήγματα στη Βηρυτό. Το Ιράν προειδοποίησε ότι η επίθεση δεν θα μείνει αναπάντητη, αλλά μετά τη συμφωνία είπε ότι δεν θα χτυπήσει.
Ο Ντόναλντ Τραμπ χαρακτήρισε τις εξελίξεις «απαράδεκτες», ζητώντας από Ισραήλ και Χεζμπολάχ να σταματήσουν άμεσα τις επιθέσεις. «Τα έκανε όλα άνω κάτω. Καθυστέρησε την υπογραφή κατά λίγες ώρες. Υποτίθεται ότι θα γινόταν τώρα. Τώρα έχει προγραμματιστεί να γίνει σε λίγες ώρες», δήλωσε ο Τραμπ σε τηλεφωνική συνέντευξη, ανέφερε το Axios.
Ο Τραμπ δεν έκρυψε την αγανάκτησή του προς τον Ισραηλινό πρωθυπουργό, Μπενιαμίν Νετανιάχου, τον οποίο, όπως είπε, επέπληξε. «Έγινα έξαλλος. Δεν έχει καμία γαμ… ικανότητα κρίσης. Του το είπα», είπε ο Αμερικανός πρόεδρος.
Εν τω μεταξύ, ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, συγκάλεσε συμβούλιο ασφαλείας, εκφράζοντας έντονη δυσαρέσκεια για την κατεύθυνση των διαπραγματεύσεων.
Σύμφωνα με το Axios, η ισραηλινή πλευρά θεωρεί ότι οι αρχικοί στρατηγικοί στόχοι απέχουν πλέον από την πραγματικότητα, καθώς η προοπτική αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν ή πλήρους εξουδετέρωσης του πυρηνικού του προγράμματος απομακρύνεται.
Κρίσιμο crash test ΗΠΑ – Ισραήλ
Πίσω από την κλιμακούμενη κρίση στη Μέση Ανατολή αναδύονται δύο παράλληλες, αλλά στενά συνδεδεμένες εξελίξεις που διαμορφώνουν το νέο γεωπολιτικό τοπίο. Η πρώτη αφορά την προσπάθεια του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, να απεμπλακεί σταδιακά, και εν μέρει αντιφατικά, από μια στρατιωτική αντιπαράθεση που ξεκίνησε με την υποστήριξη του Ισραήλ στα τέλη Φεβρουαρίου.
Η αρχική εκτίμηση ότι οι αμερικανοϊσραηλινές επιχειρήσεις θα οδηγούσαν σε αποσταθεροποίηση ή ακόμη και κατάρρευση της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν αποδείχθηκε λανθασμένη. Αντί για αποδυνάμωση, η Τεχεράνη επέδειξε ανθεκτικότητα και απάντησε στρατιωτικά, μετατρέποντας την κρίση σε αμφίδρομη αναμέτρηση ισχύος.
Ιράν και περιφερειακή αντοχή: Η αλλαγή ισορροπιών στη Μέση Ανατολή
Η ιρανική στάση αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στα λόγια του επικεφαλής διαπραγματευτή της χώρας, ο οποίος τόνισε: «Προτιμούμε τη γλώσσα της διπλωματίας, αλλά μιλάμε κι άλλες γλώσσες πολύ πιο άπταιστα. Εσείς καβαλάτε το άλογο που σαμάρωσατε!». Η φράση αυτή συμπυκνώνει τη νέα αυτοπεποίθηση της Τεχεράνης και την πρόθεσή της να λειτουργεί ως αυτόνομος πόλος ισχύος.
Οι συνέπειες αυτής της δυναμικής είναι ήδη ορατές στα κράτη του Κόλπου. Οι χώρες αυτές βλέπουν το μοντέλο ανάπτυξης και ασφάλειας που είχαν οικοδομήσει τις τελευταίες δεκαετίες να δοκιμάζεται σοβαρά. Η παρατεταμένη αστάθεια απειλεί να υπονομεύσει την εικόνα της περιοχής ως ασφαλούς επιχειρηματικού κόμβου, πέρα από το πετρέλαιο, επηρεάζοντας επενδύσεις σε τουρισμό, τεχνολογία και υποδομές.
Ο Τραμπ και τα όρια της ισχύος στο Ιράν
Για την Ουάσιγκτον, η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ αποτελεί στρατηγική και οικονομική προτεραιότητα. Η διακοπή της ναυσιπλοΐας έχει ήδη συμβάλει στην άνοδο του πληθωρισμού στις ΗΠΑ, ο οποίος έφτασε στο 4,2% τον Μάιο, σε μια πολιτικά ευαίσθητη συγκυρία εν όψει των ενδιάμεσων εκλογών.
Το Ιράν, από την πλευρά του, συνδέει άμεσα οποιαδήποτε συμφωνία με την αποδέσμευση περίπου 24 δισ. δολαρίων παγωμένων κεφαλαίων. Η πρόσφατη κίνηση της Ουάσιγκτον να αποδεσμεύσει 3 δισ. δολάρια, τα οποία μεταφέρθηκαν μέσω των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και του Κατάρ, θεωρείται ένδειξη τακτικής αποκλιμάκωσης, αλλά και παραδοχής περιορισμένων επιλογών.
Ωστόσο, στο εσωτερικό των ΗΠΑ υπάρχουν έντονες διαφωνίες. Αξιωματούχοι προειδοποιούν ότι τέτοιες κινήσεις ενδέχεται να αποδυναμώσουν την πίεση προς το ιρανικό καθεστώς, ενώ ο υπουργός Οικονομικών, Σκοτ Μπέσεντ, έχει προτείνει ακόμη και τη χρήση μέρους των ιρανικών περιουσιακών στοιχείων για την ανοικοδόμηση χωρών του Κόλπου που έχουν πληγεί από τις συγκρούσεις.
Η δεύτερη κρίσιμη διάσταση της σύγκρουσης αφορά τον ρόλο του Ισραήλ. Ο πρωθυπουργός Νετανιάχου έχει ιστορικά υποστηρίξει τη σκληρή στρατιωτική αντιμετώπιση του Ιράν και έχει ασκήσει επανειλημμένα πίεση προς τις ΗΠΑ για πιο επιθετική στρατηγική.
Μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023, η ισραηλινή στρατηγική βασίστηκε σε δόγμα συντριπτικής ισχύος, με στόχο την περιφερειακή αναδιάταξη ισορροπιών. Ωστόσο, η πραγματικότητα στο πεδίο αποδεικνύεται πιο σύνθετη. Η Χεζμπολάχ παραμένει ισχυρός παίκτης στον Λίβανο, ενώ το Ιράν έχει πλέον αποδείξει ότι είναι διατεθειμένο να απαντά στρατιωτικά σε πολλαπλά μέτωπα.
Σε αντίθεση με προηγούμενες δεκαετίες, όταν χώρες όπως η Αίγυπτος, η Συρία και το Ιράκ απέφευγαν άμεση σύγκρουση με το Ισραήλ, η Τεχεράνη επιλέγει πλέον πιο ενεργό ρόλο στην περιφερειακή αντιπαράθεση, αξιοποιώντας τη σταδιακή αναδιάταξη ισχύος και τη σχετική υποχώρηση της αμερικανικής κυριαρχίας.
Τραμπ και Νετανιάχου μπροστά στο κόστος μιας στρατηγικής αποτυχίας
Η σύγκρουση αυτή εξελίσσεται σε τεστ αντοχής για την ηγεσία τόσο της Ουάσιγκτον όσο και του Τελ Αβίβ. Ο Ντόναλντ Τραμπ επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη αποκλιμάκωσης και στην πολιτική πίεση στο εσωτερικό των ΗΠΑ, ενώ ο Νετανιάχου καλείται να διαχειριστεί αυξανόμενη εσωτερική κριτική για τα αποτελέσματα της στρατηγικής του.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν ο Τραμπ διαθέτει όχι μόνο την ισχύ, αλλά και την πολιτική βούληση να επιβάλει μια ενιαία γραμμή στο Ισραήλ και να οδηγήσει σε βιώσιμη συμφωνία με το Ιράν.
Εάν η προσπάθεια αυτή αποτύχει, η κρίση στη Μέση Ανατολή μπορεί να εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς κινδύνους της επόμενης περιόδου, με επιπτώσεις στις αγορές ενέργειας, στα πετροδολάρια, στην παγκόσμια οικονομική σταθερότητα και στη στρατηγική θέση των ΗΠΑ έναντι ανταγωνιστών όπως η Κίνα.
Το διακύβευμα πλέον δεν είναι μόνο περιφερειακό, αλλά παγκόσμιο. Η κρίση δείχνει να κινείται σε έναν φαύλο κύκλο στρατιωτικής πίεσης και διπλωματικών προσπαθειών, χωρίς ξεκάθαρη έξοδο, ακόμα κι αν υπογραφεί μιαπρώτη συμφωνία.
Ο Ντόναλντ Τραμπ επιχειρεί να επιβάλει μια συμφωνία που θα περιορίσει το κόστος της σύγκρουσης, ενώ το Ιράν εμφανίζεται αποφασισμένο να διατηρήσει τον ρόλο του ως περιφερειακή δύναμη. Το ερώτημα παραμένει αν μπορεί να διαμορφωθεί μια βιώσιμη ισορροπία ή αν η Μέση Ανατολή θα εισέλθει σε μια νέα, παρατεταμένη περίοδο αστάθειας με παγκόσμιες οικονομικές συνέπειες.
