Ένας στους τέσσερις ψηφοφόρους στην Ευρώπη ψηφίζει πλέον κόμματα της ακροδεξιάς, υποδεικνύει έρευνα που δημοσίευσε η βρετανική εφημερίδα Guardian. To ποσοστό των πολιτών της ευρωπαϊκής ηπείρου που δηλώνει έτοιμο να ψηφίσει ακροδεξιά κόμματα έχει πενταπλασιαστεί από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 μέχρι σήμερα, έχει αυξηθεί μάλιστα πολύ απότομα ιδίως τα τελευταία τρία χρόνια, προσθέτει το δημοσίευμα της εφημερίδα.
Η έρευνα PopuList ξεκίνησε το 2018, με στόχο την καταγραφή της εξέλιξης της εκλογικής επιρροής των ευρωπαϊκών λαϊκιστικών κομμάτων είτε της άκρας δεξιάς είτε της άκρας αριστεράς. Διευθύνεται από τον Matthijs Rooduijn, πολιτικό επιστήμονα στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, και υλοποιείται με τη συμμετοχή 150 πολιτικών επιστημόνων προερχόμενων από 31 ευρωπαϊκές χώρες.
Το βασικό της εύρημα ήταν ότι το ποσοστό των Ευρωπαίων που ψήφισαν ακροδεξιά κόμματα στις τελευταίες εθνικές εκλογές της χώρας τους αυξήθηκε κοντά στο 30%, έναντι του 10% όπου βρισκόταν πριν από 10 χρόνια και του 5% όπου βρισκόταν το 1995. Με δυο λόγια το 30% των Ευρωπαίων ψηφίζει πλέον αντισυστημικά κόμματα της ακροδεξιάς, γεγονός που αντιπροσωπεύει μια τεράστια ιστορική μετατόπιση.
Καλπάζουσα άνοδος σε Γαλλία, Γερμανία, Βρετανία, Αυστρία
Η άνοδος της ακροδεξιάς ψήφου υπήρξε ιδιαίτερα ισχυρή στην Ευρώπη κατά την περίοδο 2023 – 2025.
Τα ακροδεξιά κόμματα κατέγραψαν ιστορικά κέρδη στις εθνικές εκλογές τριών μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών: της Γαλλίας το 2024, του Ηνωμένου Βασιλείου το 2024 και της Γερμανίας το 2026.
Στην Αυστρία, το ακροδεξιό Κόμμα της Ελευθερίας (FPÖ) ενισχύθηκε από το 16% στο 29% στις εκλογές του 2024. Στη Γαλλία ο Εθνικός Συναγερμός (RN) εκτινάχθηκε από το 19% στο 37% κι έγινε η μεγαλύτερη πολιτική δύναμη στο κοινοβούλιο. Στην Πορτογαλία το Chega αύξησε την επιρροή του από το 7% στο 18%.
Στη Βρετανία, το Reform UK αύξησε τα ποσοστά του από το 2% το 2019 —ως Brexit party— σε 14% το 2024. Το Reform έχει υποστηρίξει επίμονα ότι δεν είναι ακροδεξιό κόμμα
Στις εκλογές του 2025 στη Γερμανία, η ακροδεξιά της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) διπλασίασε το ποσοστό της, φτάνοντας από το 10% σε 21% και έγινε για πρώτη φορά το δεύτερο μεγαλύτερο κόμμα της χώρας.
;Άλις Βάιντελ Afd Γερμανία, EPA
Σε ποιες χώρες μετέχουν σε κυβερνήσεις συνασπισμού
Ακροδεξιά λαϊκιστικά κόμματα μετέχουν σε κυβερνήσεις συνασπισμού στην Κροατία, την Τσεχία, την Ιταλία και τη Φινλανδία, στηρίζουν μια δεξιά κυβέρνηση μειοψηφίας στη Σουηδία και προηγούνται στις δημοσκοπήσεις στην Αυστρία, το Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Σε ποιες χώρες υποχώρησαν
Τα ακροδεξιά κόμματα έχουν επίσης υποστεί τα τελευταία χρόνια και αρκετές ήττες, μεταξύ άλλων στην Ολλανδία, όπου το Κόμμα για την Ελευθερία (PVV) του Γκέερτ Βίλντερς έχασε σχεδόν το ένα τρίτο των εδρών του και τερμάτισε πέρσι δεύτερο, και στην Ουγγαρία, όπου το Fidesz του Βίκτορ Ορμπάν ηττήθηκε ολοκληρωτικά από τον κεντροδεξιό αντίπαλό του τον Απρίλιο.
Παρά τις αναποδιές αυτές, ωστόσο, το ποσοστό των Ευρωπαίων ψηφοφόρων που ψηφίζουν υπέρ της ακροδεξιάς συνέχισε να αυξάνεται. «Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι αυτό δεν είναι κάτι ξαφνικό», ανέφερε μιλώντας στη Guardian o επικεφαλής της έρευνας Populist. «Βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και δεκαετίες και επιταχύνεται».
Βίκτορ Όρμπαν και Ντόναλντ Τραμπ © EPA/AARON SCHWARTZ / POOL
Ο λόγος της ιστορικής αλλαγής
Η τάση αυτή οφείλεται σε σειρά παραγόντων, σύμφωνα με τους πολιτικούς επιστήμονες του προγράμματος PopuList.
Πρώτον, στο γεγονός ότι ενώ οι στάσεις του συνόλου των ψηφοφόρων απέναντι σε βασικά θέματα της πολιτικής ατζέντας της ακροδεξιάς, όπως η μετανάστευση, δεν έχουν αλλάξει σημαντικά με την πάροδο του χρόνου, έχουν αποκτήσει πολύ μεγαλύτερο βάρος στις αποφάσεις των ανθρώπων σχετικά με το ποιο κόμμα θα ψηφίσουν.
Δεύτερον, στο γεγονός ότι τα ακροδεξιά κόμματα έχουν εκκανονικευθεί —σε μια αυτοενισχυόμενη διαδικασία. «Όσο μεγαλύτερα και πιο επιτυχημένα γίνονται, τόσο πιο “κανονικά” φαίνονται», δήλωσε ο Rooduijn. «Αυτό ενισχύεται από τα μέσα ενημέρωσης και από τα κυρίαρχα κόμματα που υιοθετούν τις ιδέες τους».
Τέλος, στο ότι τα ακροδεξιά κόμματα είναι «πολύ καλοί αφηγητές», είπε. «Ξέρουν πώς να πλαισιώνουν το μήνυμά τους, το οποίο τελικά αφορά πάντα μια εσωτερική και μια εξωτερική ομάδα —το έθνος απέναντι στους μετανάστες, τους δικαστές, τις “woke ελίτ”, όποιον κι αν είναι».
Η ρητορική της ακροδεξιάς παράγει μια αφήγηση «καλών εναντίον κακών», συνδεδεμένη με ένα εξιδανικευμένο παρελθόν όπου όλα ήταν καλύτερα, πρόσθεσε ο πολιτικός επιστήμονας από το πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ. Και οι πολιτικοί της ακροδεξιάς έχουν γίνει πολύ καλύτεροι στις αφηγήσεις αυτού του τύπου όπως επίσης και στη διέγερση των συναισθημάτων: διαγείρουν οργή, περιφρόνηση, αλλά και υπερηφάνεια και ελπίδα. Έχουν γίνει επαγγελματίες».
Νατιβισμός, αυταρχισμός και λαϊκισμός
Το PopuList ξεκίνησε πριν από οκτώ χρόνια σε συνεργασία με την βρετανική εφημερίδα Guardian. Σύμφωνα με την ευρέως αποδεκτή πρακτική μεταξύ των πολιτικών επιστημόνων, ορίζει ως ακροδεξιά τα κόμματα που υιοθετούν δύο βασικές ιδεολογίες: τον νατιβισμό και τον αυταρχισμό.
Νατιβισμός είναι η πεποίθηση ότι μια χώρα πρέπει να κατοικείται αποκλειστικά από μέλη της γηγενούς της ομάδας. Οι νατιβιστές είναι επομένως γενικά εχθρικοί προς τους μετανάστες και τους μη γηγενείς, παρουσιάζοντάς τους ως απειλή για τον πολιτισμό και τα συμφέροντα του γηγενούς πληθυσμού. Ο νατιβισμός αποτελεί επίσης μια σημαντική μορφή «αποκλεισμού»: τα ακροδεξιά κόμματα αποκλείουν συνήθως άλλες ομάδες που θεωρούνται «εξωτερικές», όπως άτομα διαφορετικής θρησκείας ή σεξουαλικού προσανατολισμού, ή τις ελίτ του κατεστημένου.
Οι αυταρχικοί από την άλλη μεριά πιστεύουν ότι οι κοινωνίες πρέπει να είναι καλά οργανωμένες και ότι όλες οι παραβάσεις κατά της εξουσίας πρέπει να τιμωρούνται αυστηρά. Θεωρούν ότι μια αυστηρή προσέγγιση του νόμου και της τάξης αποτελεί μία από τις βασικές προϋποθέσεις για μια σταθερή κοινωνία και ένα υγιές έθνος-κράτος.
Πολλοί πολιτικοί επιστήμονες διακρίνουν τα ακροδεξιά κόμματα σε κόμματα της «άκρας δεξιάς», τα οποία στοχεύουν στην ανατροπή της υπάρχουσας τάξης, ακόμη και με χρήση βίας, και σε κόμματα της «ριζοσπαστικής δεξιάς», τα οποία λειτουργούν – ή ισχυρίζονται ότι λειτουργούν – εντός του δημοκρατικού πλαισίου.
Ωστόσο, επειδή μερικές φορές μπορεί να μην είναι σαφές αν ένα κόμμα ανήκει στη «ριζοσπαστική» ή «στην άκρα» δεξιά – το μήνυμά του μπορεί να είναι ασυνεπές, ορισμένα μέλη του μπορεί να είναι πιο ακραία από άλλα και η θέση του μπορεί να αλλάζει – ο όρος «άκρα δεξιά» χρησιμοποιείται εν τέλει και για τα δύο.
Η διαμάχη για τον χαρακτηρισμό “άκρα δεξιά”
Ορισμένα ακροδεξιά κόμματα στην Ευρώπη έχουν προσπαθήσει επίσης να εμποδίσουν τη χρήση του όρου “άκρα δεξιά” για τον χαρακτηρισμό τους. Στη Γερμανία, ο χαρακτηρισμός του AfD ως «ύποπτου ως ακροδεξιού» από την εθνική υπηρεσία πληροφοριών έχει επικυρωθεί από τα δικαστήρια, αλλά το κόμμα δεν μπορεί να περιγραφεί ως «επιβεβαιωμένα» ακροδεξιό μέχρι να εκδικασθεί η έφεσή του.
Στη Γαλλία πάλι, το ανώτατο δικαστήριο απέρριψε το 2024 την ένσταση του Εθνικού Συναγερμού κατά του χαρακτηρισμού «άκρα δεξιά» (extrême droite) από το Υπουργείο Εσωτερικών, υποστηρίζοντας ότι η βασική ιδεολογία του κόμματος, η ρητορική του και το μακροχρόνιο πολιτικό του πρόγραμμα δικαιολογούσαν τον χαρακτηρισμό αυτό.
Στο Βέλγιο, το Vlaams Blok μετονομάστηκε σε Vlaams Belang ήδη από το 2004, αφού το Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημά του ότι η απόφαση κατώτερου δικαστηρίου που επικύρωνε τον χαρακτηρισμό του κόμματος ως «ρατσιστικού» αποτελούσε αντισυνταγματική απόπειρα καταστολής ενός εκλεγμένου αντιπάλου.
Γενικά, τα δικαστήρια έχουν κρίνει ότι ο χαρακτηρισμός αυτός αποτελεί θέμα πολιτικής επιστήμης και ότι, παρά τις προσπάθειες των ακροδεξιών κομμάτων να «αποτοξινωθούν», τα μέσα ενημέρωσης, οι κρατικές αρχές και οι αντίπαλοί τους έχουν το δικαίωμα να τα αποκαλούν έτσι με βάση την ιδεολογία στην οποία βασίζονται.
Η τελευταία έκδοση του PopuList εντοπίζει 133 ακροδεξιά κόμματα στην Ευρώπη, έναντι 112 το 2003. Όπως και με τα 65 ακροαριστερά κόμματα της Ευρώπης, σχεδόν όλα ταξινομούνται επίσης ως λαϊκιστικά. Συνολικά, η έκδοση κατονομάζει 201 λαϊκιστικά κόμματα, τα περισσότερα από τα οποία είναι ακροδεξιά ή ακροαριστερά, έναντι 165 το 2003.
Ο λαϊκισμός
Άλλοτε ως δεξιός και άλλοτε ως αριστερός, ο λαϊκισμός διαιρεί την κοινωνία σε δύο ομοιογενείς και αντίθετες ομάδες, τον «αγνό λαό» και τη «διεφθαρμένη ελίτ», και υποστηρίζει ότι όλη η πολιτική πρέπει να αποτελεί έκφραση της «βούλησης του λαού».
Οι υποστηρικτές του λαϊκισμού υποστηρίζουν πάντως ότι αποτελεί ένα δημοκρατικό διορθωτικό μέσο, που δίνει προτεραιότητα στον απλό πολίτη έναντι του κατεστημένου. Οι επικριτές του από την άλλη λένε ότι όταν οι λαϊκιστές παίρνουν την εξουσία, υπονομεύουν τις δημοκρατικές αρχές, για παράδειγμα υποσκάπτοντας την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης ή περιορίζοντας τα δικαιώματα των μειονοτήτων.
«Οι λαϊκιστές εκφράζουν τη δυσαρέσκεια των πολιτών», ανέφερε ο Rooduijn. «Αυτό είναι θετικό για τη δημοκρατία. Ωστόσο, οι ιδέες τους δεν είναι πάντα συμβατές με τις βασικές αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τα λαϊκιστικά κόμματα της ακροδεξιάς. «Και έχει τη σημασία του. Η εμπειρία χωρών όπως η Ουγγαρία, η Πολωνία και οι ΗΠΑ δείχνει ότι, όταν οι ακροδεξιοί λαϊκιστές αναλαμβάνουν την εξουσία, η δημοκρατία ενδέχεται να βρεθεί υπό πίεση».
