Οι δραματικές εικόνες της 31ης Ιουλίου στις ακτές του Μαρόκου και της Ισπανίας δεν θυμίζουν σε τίποτα τις συνηθισμένες μεταναστευτικές πιέσεις που κατά καιρούς δέχεται η ισπανική Θέουτα, ή άλλα μεσογειακά σημεία, όπου υποδέχονται παράνομους μετανάστες.
Θυμίζουν ολική κατάρρευση ενός συστήματος αποτροπής που επί χρόνια λειτουργούσε με πολλές και τραγικές ατέλειες.
Μέσα σε λιγότερο από δύο ημέρες, σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε το ισπανικό υπουργείο Εσωτερικών, περίπου 50.000 άνθρωποι πέρασαν στη Θέουτα από το Μαρόκο, ενώ οι τοπικές αρχές ανεβάζουν την εκτίμηση ακόμη και στις 60.000 – 70.000 αφίξεις.
Παράλληλα, δεκάδες άνθρωποι (43 ως τώρα) έχασαν τη ζωή τους στην προσπάθεια να φτάσουν στο ισπανικό έδαφος, ενώ περίπου οι μισοί (περίπου 37.000 σύμφωνα με το Reuters) επέστρεψαν οικειοθελώς στο Μαρόκο μετά την ανάπτυξη στρατού και την επαναφορά αυστηρού ελέγχου των συνόρων.
Η σημασία της Θέουτα δεν εξηγείται μόνο από τη γεωγραφία της. Η πόλη δεν αποτελεί κατάλοιπο του ισπανικού προτεκτοράτου στο Μαρόκο, αλλά ισπανικό έδαφος ήδη από τον 17ο αιώνα, όταν η Πορτογαλία την παραχώρησε οριστικά στη Μαδρίτη με τη Συνθήκη της Λισαβόνας του 1668.
Γι’ αυτό η Ισπανία αντιμετωπίζει κάθε μαζική είσοδο μεταναστών σε αυτήν την πόλη όχι ως πίεση σε έναν απομακρυσμένο θύλακα, αλλά ως παραβίαση των εξωτερικών συνόρων του ίδιου του ισπανικού κράτους και, κατ’ επέκταση, της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η κλίμακα του φαινομένου αλλάζει ριζικά τα ως τώρα δεδομένα
Η κλίμακα του γεγονότος είναι εκείνη που αλλάζει τα δεδομένα. Η Θέουτα αριθμεί περίπου 85.000 κατοίκους.
Μέσα σε λίγες ώρες βρέθηκε αντιμέτωπη με πληθυσμιακή πίεση που αντιστοιχεί σχεδόν στα δύο τρίτα του μόνιμου πληθυσμού της. Δεν πρόκειται απλώς για ακόμη ένα επεισόδιο παράτυπης μετανάστευσης αλλά για μια κρίση που δοκιμάζει τις πραγματικές δυνατότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης να προστατεύσει το μοναδικό χερσαίο σύνορό της με την αφρικανική ήπειρο.
Η άμεση αφορμή της μεταναστευτικής αυτής έκρηξης δεν βρίσκεται μόνο στην οικονομική απόγνωση.
Η ισπανική κυβέρνηση θεωρεί ότι καθοριστικό ρόλο έπαιξε η πρόσφατη απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου της Ισπανίας, σύμφωνα με την οποία όσοι φθάνουν δια θαλάσσης δεν μπορούν να επιστρέφονται συνοπτικά αλλά πρέπει να εξετάζονται οι υποθέσεις τους.
Οι διακινητές αξιοποίησαν γρήγορα αυτή τη νομική εξέλιξη, παρουσιάζοντάς την ως εγγύηση ότι όποιος καταφέρει να περάσει κολυμπώντας στη Θέουτα θα αποκτήσει πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να παραμείνει στην Ισπανία. Ο ίδιος ο Πέδρο Σάντσεθ αναγνώρισε ότι ίσως απαιτηθούν αλλαγές στη νομοθεσία ώστε να καταστούν αποτελεσματικότερες οι επιστροφές στα σύνορα.
Το πρόβλημα του Μαρόκου
Η δικαστική απόφαση, όμως, λειτούργησε ως επιταχυντής και όχι ως γενεσιουργός αιτία. Η βαθύτερη εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Το βόρειο Μαρόκο αντιμετωπίζει υψηλή ανεργία των νέων, περιορισμένες οικονομικές προοπτικές και μεγάλη εξάρτηση από μια παραοικονομία που είχε επί χρόνια αναπτυχθεί γύρω από τα σύνορα της Θέουτα και της Μελίγια.
Τα τελευταία χρόνια οι εμπορικές και συνοριακές αλλαγές περιόρισαν αυτές τις δραστηριότητες, στερώντας εισόδημα από χιλιάδες οικογένειες. Για πολλούς νέους, η μετάβαση στην ευρωπαϊκή πλευρά εμφανίζεται πλέον ως μοναδική διέξοδος.
Υπάρχει όμως και ένας τρίτος παράγοντας, που αφορά τη γεωπολιτική. Η σχέση Μαρόκου και Ισπανίας γύρω από τη Θέουτα και τη Μελίγια παραμένει εύθραυστη, ακόμη κι όταν οι διπλωματικές σχέσεις βρίσκονται σε σχετικά καλό επίπεδο.
Η κρίση του 2021 είχε δείξει ότι κάθε χαλάρωση των συνοριακών ελέγχων μπορεί να μετατραπεί μέσα σε λίγες ώρες σε εργαλείο πολιτικής πίεσης.
Αν και στη σημερινή κρίση δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι το Ραμπάτ επέλεξε συνειδητά να παραβιάσει τα σύνορα, είναι εμφανές πως ο βαθμός συνεργασίας (ή μη συνεργασίας) των μαροκινών αρχών παραμένει ο καθοριστικός παράγοντας για τον έλεγχο των ροών.
Το πρόβλημα δεν είναι πλέον μόνο στην Ισπανία
Η ευρωπαϊκή αντίδραση αποκαλύπτει ότι το ζήτημα δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως αποκλειστικά ισπανικό αλλά αποκτά ευρύτερες ευρωπαϊκές διαστάσεις, ως όφειλε να έχει εδώ και πολλά χρόνια.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε απαράδεκτες τις εικόνες από τη Θέουτα και επιβεβαίωσε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή βρίσκεται σε συνεχή επαφή τόσο με τη Μαδρίτη όσο και με το Ραμπάτ.
Την ίδια στιγμή, όμως, αρκετές κυβερνήσεις κινούνται σε πολύ πιο σκληρή γραμμή. Η Γαλλία ανακοίνωσε ενίσχυση των ελέγχων στα σύνορά της με την Ισπανία, ενώ η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι έθεσε ανοιχτά το ενδεχόμενο αναστολής της συμμετοχής της Ισπανίας στη ζώνη Σένγκεν εάν η κατάσταση δεν τεθεί υπό έλεγχο.
Ανάλογες τοποθετήσεις διατυπώθηκαν από τη Δανία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία, ενώ και ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς απαίτησε την άμεση αποκατάσταση του ελέγχου των εξωτερικών συνόρων.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο πολιτικό μήνυμα της κρίσης. Η συζήτηση στην Ευρώπη μετατοπίζεται από το πώς θα διαχειριστεί κανείς τους ανθρώπους που έχουν ήδη φτάσει στο έδαφός της, στο κατά πόσο ένα κράτος-μέλος μπορεί να θεωρηθεί ότι εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του απέναντι στη Σένγκεν.
Από την Ελλάδα στο άλλο άκρο της Μεσογείου
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, τέτοιες πιέσεις ασκούνταν κυρίως προς την Ελλάδα ή την Ιταλία. Σήμερα βρίσκονται στο επίκεντρο η Ισπανία και το δυτικό άκρο της Μεσογείου.
Στο εσωτερικό της Ισπανίας, η κρίση αποκτά και έντονη προεκλογική διάσταση. Η κυβέρνηση Σάντσεθ υπερασπίζεται τη μεταναστευτική της πολιτική, υποστηρίζοντας ότι η παράτυπη μετανάστευση είχε μειωθεί αισθητά το προηγούμενο διάστημα.
Η αντιπολίτευση, αντίθετα, συνδέει την πρόσφατη μαζική νομιμοποίηση εκατοντάδων χιλιάδων μεταναστών με τη δημιουργία μιας εικόνας ότι η Ισπανία αποτελεί πλέον ευκολότερη πύλη εισόδου στην Ευρώπη.
Ανεξάρτητα από το αν αυτή η ερμηνεία επιβεβαιώνεται από τα στοιχεία, είναι βέβαιο ότι η αντίληψη αυτή κυκλοφορεί ήδη στα δίκτυα των διακινητών και επηρεάζει τις αποφάσεις πολλών υποψήφιων μεταναστών, αλλά και Ευρωπαίων ψηφοφόρων.
Το μεταναστευτικό δεν λύνεται με επαναπροωθήσεις και επιστροφές
Το πιθανότερο είναι ότι η σημερινή κρίση δεν θα κλείσει με την επιστροφή δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων στο Μαρόκο.
Αντίθετα, αναμένεται να επιταχύνει τρεις παράλληλες εξελίξεις:
- αυστηρότερη ευρωπαϊκή επιτήρηση των εξωτερικών συνόρων,
- πίεση για αλλαγές στο ισπανικό νομικό πλαίσιο σχετικά με τις επαναπροωθήσεις και
- ακόμη μεγαλύτερη εξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη συνεργασία του Μαρόκου για τη συγκράτηση των μεταναστευτικών ροών.
Με άλλα λόγια, η Θέουτα επιβεβαιώνει ότι η μεταναστευτική πολιτική της Ευρώπης δεν διαμορφώνεται πλέον μόνο στις Βρυξέλλες, αλλά και στις ακτές της Αφρικής, όπου κάθε μεταβολή στο νομικό, οικονομικό ή διπλωματικό περιβάλλον μπορεί να μετατραπεί μέσα σε λίγες ώρες σε κρίση ευρωπαϊκών διαστάσεων.
Απαιτούνται συνεπώς αυστηρότερα μέτρα και καλείται η ΕΕ να τα λάβει πριν είναι αργά.
