Η κατάσταση στη Μαύρη Θάλασσα, κομβικό σημείο για το παγκόσμιο εμπόριο σιτηρών, ηλιελαίου και πετρελαίου, άλλαξε δραματικά μέσα το καλοκαίρι.
Οι πυκνές επιθέσεις της Ουκρανίας σε ρωσικά πλοία και λιμάνια τα οποία εξυπηρετούν τις εξαγωγές ρωσικού πετρελαίου οδήγησαν σε ένα κύμα ρωσικών επιθέσεων κατά ουκρανικών υποδομών εξαγωγής σιτηρών. Πλέον, τάνκερ και πλοία μεταφορές χύδην φορτίων, λιμάνια, αποθήκες και τερματικοί σταθμοί και στις δύο πλευρές της θάλασσας έγιναν και γίνονται στόχος πυραύλων και drones, σε καθημερινή μάλιστα βάση. Η εξέλιξη είναι καταστροφική για τις δύο εμπλεκόμενες χώρες και δυσοίωνη για τον υπόλοιπο κόσμο, αφού με τα στενά του Ορμούζ de facto κλειστά, συνεπάγεται ένα δεύτερο φρένο για το διεθνές εμπόριο, σε έναν από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαδρόμους παγκοσμίως.
Κατά τα δύο πρώτα χρόνια του πολέμου 2022 – 2023, η επιθετική πρωτοβουλία στη Μαύρη Θάλασσα ανήκε στη Ρωσία που επιχειρώντας να στερήσει οικονομικούς πόρους από την Ουκρανία, έπληττε ουκρανικά λιμάνια βάζοντας φρένο τις εξαγωγές ουκρανικών σιτηρών. Τότε η Ουκρανία στράφηκε προς τα λιμάνια του Δούναβη και με τη συνδρομή των Βρυξελλών, οι εξαγωγές ουκρανικών σιτηρών συνεχίστηκαν ελεύθερα και για πρώτη φορά αδασμολόγητα, μέσω των γειτονικών κρατών μελών της ΕΕ. Αυτό το καλοκαίρι όμως η επιθετική πρωτοβουλία πέρασε στην Ουκρανία, με το Κίεβο να διευρύνει τα πλήγματα σε στεριά και θάλασσα σε επίπεδα που μέχρι σήμερα δεν είχαν παρατηρηθεί.
Ουκρανικές επιθέσεις εναντίον όλων
Αρχικά οι Ουκρανοί στόχευσαν τις ρωσικές ενεργειακές εγκαταστάσεις, τα διυλιστήρια, τους τερματικούς σταθμούς εξαγωγών, τα ρωσικά τάνκερ κοντά στα λιμάνια και τους αγωγούς, ιδίως στο Νοβοροσίσκ με στόχο τον δραστικό περιορισμό των ρωσικών εξαγωγών πετρελαίου οι οποίες τροφοδοτούν με έσοδα τον πολεμικό κρατικό προϋπολογισμό της Μόσχας. Σταδιακά τα ουκρανικά πλήγματα επεκτάθηκαν και σε πλοία και φορτία άλλων χωρών και βαθιά μέσα στη θάλασσα. Σύμφωνα με ανακοίνωση του Κιέβου της 21ης Ιουλίου, η Ουκρανία τις τρεις πρώτες εβδομάδες του Ιουλίου έπληξε 183 πλοία μεταφοράς χύδην φορτίου και δεξαμενόπλοια στη Θάλασσα του Αζόφ και τη Μαύρη Θάλασσα.
Ο διοικητής των ουκρανικών δυνάμεων drones, Ρόμπερτ Μπρόβντι, είχε δικαιολογήσει τότε τις επιθέσεις αυτές ως τμήμα μιας ευρύτερης στρατηγικής με στόχο να καταστεί η κατεχόμενη από τη Ρωσία Κριμαία μη βιώσιμη για τους Ρώσους.
Οι ουκρανικές επιθέσεις έκαναν όμως ζημιά και σε τρίτες χώρες αφού οι μονάδες drones του Κιέβου έθεσαν στο στόχαστρο δεξαμενόπλοια που μετέφεραν αργό πετρέλαιο από το Καζακστάν, μέσω του τερματικού σταθμού της κοινοπραξίας Caspian Pipeline Consortium κοντά στο Νοβοροσίσκ, μέσω της οποίας διακινείται σχεδόν το 2% του παγκόσμιου πετρελαίου. Μεταξύ των μετόχων της κοινοπραξίας βρίσκονται οι αμερικανικοί ενεργειακοί κολοσσοί Chevron και ExxonMobil.
Η αντίδραση Τραμπ
Η εξέλιξη αυτή έστειλε το πετρέλαιο κοντά στα 100 δολάρια και η κυβέρνηση Τραμπ – για την οποία μεγαλύτερη σημασία το μέτωπο του Ιράν και η διατήρηση του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού στην Τεχεράνη – αντέδρασε. Στα τέλη Ιουλίου, όπως ανέφεραν δημοσιεύματα των Financial Times και Bloomberg, ο Αμερικανός αντιπρόεδρος Βανς ζήτησε από το Ζελένσκι να σταματήσει τα πλήγματα κατά των δεξαμενόπλοιων που δε συνδέονταν με τα ρωσικά συμφέροντα μέσα και γύρω από λιμάνι του Νοβοροσίσκ.
Το Κίεβο φέρεται να υπάκουσε, συνέχισε όμως τις καθημερινές επιθέσεις με σμήνη εκατοντάδων drones κατά του Νοβοροσίσκ και της γύρω περιοχής, δικαιολογώντας τις ως επιθέσεις κατά “στόχων στρατιωτικού χαρακτήρα”, δεδομένου ότι η Ρωσία από το 2023 έχει μεταφέρει στο λιμάνι αυτό μεγάλου μέρος του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας που διατηρούσε στην Κριμαία, για να αποφύγει τα ουκρανικά πυρά.
Υπό τα πυκνά πυρά των Ουκρανών – και αφού η Μόσχα υπέστη μια συντριπτική ήττα σε επίπεδο γοήτρου τον Ιούλιο, χάνοντας πάνω το 50% της δυναμικότητας διύλισής της, με αποτέλεσμα να υποχρεωθεί να εισάγει βενζίνη από την Ινδία – η Ρωσία άρχισε από τον Ιούλιο να πλήττει τις ουκρανικές υποδομές εξαγωγής σιτηρών. Στο στόχαστρο των ρωσικών επιθέσεων βρέθηκαν οι εγκαταστάσεις των Bunge και ADM, δύο από τις μεγαλύτερες εταιρείες εμπορίας αγροτικών προϊόντων παγκοσμίως, ουκρανικά πλοία και βασικοί ουκρανικοί τερματικοί σταθμοί εξαγωγής σιτηρών. Με τα ρωσικά πλήγματα, σύμφωνα με δηλώσεις του Ουκρανικού Αγροτικού Συμβουλίου στο Reuters, η Ουκρανία έχασε το ένα τρίτο της εξαγωγικής δυναμικότητας σιτηρών.
Στο στόχαστρο των Ρώσων τα ουκρανικά λιμάνια της Οδησσού
Τις τελευταίες μέρες οι Ρώσοι έχουν πυκνώσει δραματικά τα πλήγματα στα ουκρανικά λιμάνια γύρω από την Οδησσό όπου γίνονται οι φορτώσεις ουκρανικών σιτηρών αλλά και σε πλοία μεταφοράς χύδην φορτίου μέσα στη Μαύρη Θάλασσα και αντίστοιχα οι Ουκρανοί απαντούν με μεγάλες επιθέσεις κατά του συνόλου των εγκαταστάσεων που συνδέονται με τις εξαγωγές ρωσικών σιτηρών στο Νοβοροσίσκ. Υπό αυτές τις συνθήκες η ναυτιλιακή Maersk ανέστειλε τις δραστηριότητές της στα κομβικά λιμάνια γύρω από την Οδησσό, αναδρομολογώντας ορισμένα πλοία προς λιμάνι της Ρουμανίας. Τις εξαγωγές της από τα ουκρανικά λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας σταμάτησε επίσης η Kernel, ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς ηλιελαίου και σιτηρών.
Η Ρωσία και η Ουκρανία αντιπροσωπεύουν συνολικά περισσότερο από το ένα τέταρτο των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού και οι αποστολές σιταριού από τις δύο χώρες μέσω της Μαύρης Θάλασσας αποτελούν ζωτικής σημασίας πηγή τροφίμων για πολλές φτωχότερες χώρες, ιδίως στη Μέση Ανατολή, την Αφρική και την Ασία.
Οι αγορές σιτηρών
Τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης του σιταριού στο Σικάγο ξεπέρασαν τον Ιούλιο τα 7 δολάρια ανά μπούσελ για πρώτη φορά από τα τέλη του 2023, τις μέρες που οι ανησυχίες για τον πόλεμο στη Μαύρη Θάλασσα συνδυάστηκαν με τις μεγάλες ζέστες στις σημαντικότερες σιτοπαραγωγικές περιοχές του κόσμου. Ανοδικά είχαν κινηθεί επίσης τότε οι τιμές και σε άλλα βασικά αγροτικά προϊόντα της Ρωσίας και της Ουκρανίας, που παραδοσιακά εξάγονται μέσω της Μαύρης Θάλασσας όπως το καλαμπόκι, το κριθάρι και το ηλιέλαιο.
Έκτοτε, οι τιμές του σταριού έχουν υποχωρήσει ελαφρώς. Όσο όμως πλησιάζουμε προς το Σεπτέμβριο, μήνα κορύφωσης των αγροτικών εξαγωγών της Ουκρανίας, αν η παρούσα διακοπή της ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα παγιωθεί, είναι πολύ πιθανό οι τιμές να ξαναπάρουν την ανηφόρα. Η Ουκρανία έχει βεβαίως την εναλλακτική δυνατότητα να εξάγει τα σιτηρά της μέσω των λιμανιών του Δούναβη – λύση που σύμφωνα με τους Ουκρανούς, ανεβάζει όμως σημαντικά το μεταφορικό κόστος και μπορεί να εξυπηρετήσει μόνο το ένα τρίτο των εξαγωγικών αναγκών της χώρας.
