Τέσσερα χρόνια μετά τις εκρήξεις στους αγωγούς Nord Stream, η υπόθεση επιστρέφει στο προσκήνιο. Η επικείμενη δικαστική διαδικασία στη Γερμανία φέρνει αντιμέτωπες διαφορετικές εκδοχές για το σαμποτάζ, αλλά και ένα κρίσιμο ερώτημα: ήταν οι αγωγοί οικονομικές υποδομές ή πολεμικοί στόχοι;
Η υπόθεση των σαμποτάζ στη Βαλτική οδηγείται στη Δικαιοσύνη, την ώρα που η Ουκρανία επιχειρεί να θεμελιώσει το δικαίωμα στρατιωτικής αυτοάμυνας. Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι επανέλαβε πριν μερικές ημέρες ότι η χώρα του δεν διαδραμάτισε κανένα ρόλο στο σαμποτάζ, το 2022, των αγωγών αερίου Nord Stream 1 και 2, που διοχέτευαν ρωσικό αέριο στην Ευρώπη.
Η γερμανική εισαγγελία κατέληξε τον Ιούλιο στο συμπέρασμα ότι οι εκρήξεις στους αγωγούς αυτούς προκλήθηκαν κατόπιν εντολής του ουκρανικού κράτους, μια κατηγορία που είναι πιθανό να περιπλέξει τις σχέσεις ανάμεσα στο Κίεβο και τη Γερμανία, η οποία είναι από τους κύριους στρατιωτικούς υποστηρικτές της.
Σύμφωνα με τη FAS (Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung), η υπεράσπιση Ουκρανού κατηγορούμενου αμφισβητεί τον χαρακτήρα των αγωγών, ενώ νέα στοιχεία περιπλέκουν την υπόθεση των εκρήξεων στη Βαλτική, καθώς η μάχη γύρω από τον χαρακτηρισμό των αγωγών ως στρατιωτικών στόχων ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στη δικαστική και γεωπολιτική έρευνα
Nord Stream: Το σαμποτάζ που παραμένει άλυτο
Στις 26 Σεπτεμβρίου 2022, ισχυρές εκρήξεις σημειώθηκαν στον πυθμένα της Βαλτικής Θάλασσας, σε βάθος περίπου 80 μέτρων, προκαλώντας την καταστροφή τριών από τους τέσσερις αγωγούς των Nord Stream 1 και 2. Το χτύπημα σημειώθηκε επτά μήνες μετά την έναρξη της μεγάλης κλίμακας ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία και προκάλεσε μία από τις μεγαλύτερες ενεργειακές και γεωπολιτικές ανατροπές του πολέμου.
Από την πρώτη στιγμή, οι έρευνες κινήθηκαν προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Στη Γερμανία, οι αρχές εστίασαν σε ομάδα Ουκρανών που φέρεται να χρησιμοποίησε το ιστιοφόρο Andromeda για να μεταφέρει και να τοποθετήσει εκρηκτικούς μηχανισμούς. Η Ομοσπονδιακή Εισαγγελία θεωρεί ότι η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό ουκρανικών κρατικών υπηρεσιών, αναφέρει η FAS.
Το 2025 συνελήφθη στην Ιταλία ο φερόμενος ως επικεφαλής της ομάδας, Σέρχιι Κ. Η γερμανική Δικαιοσύνη έχει πλέον μπροστά της το κρίσιμο ερώτημα αν η υπόθεση θα οδηγηθεί σε πλήρη δίκη. Ο δικηγόρος του, Ίλια Νοβίκοφ, επιχειρεί να ανατρέψει τη βάση της κατηγορίας πριν καν ξεκινήσει η διαδικασία.
Η υπεράσπιση υποστηρίζει ότι ακόμη και αν η εκδοχή των εισαγγελικών αρχών αποδειχθεί σωστή, η πράξη δεν συνιστούσε έγκλημα. Σύμφωνα με τον Νοβίκοφ, οι αγωγοί δεν αποτελούσαν απλώς εμπορικές υποδομές, αλλά μέρος της ρωσικής στρατηγικής πολέμου και, ως εκ τούτου, θα μπορούσαν να θεωρηθούν νόμιμοι στρατιωτικοί στόχοι.
Η θέση αυτή μεταφέρει την υπόθεση από το πεδίο της ποινικής έρευνας σε ένα πολύ ευρύτερο ζήτημα: τα όρια της στρατιωτικής αυτοάμυνας και τον χαρακτηρισμό ενεργειακών υποδομών ως στρατιωτικών στόχων.
Nord stream 2 ©123rf
Ποιος βρίσκεται πίσω από τις εκρήξεις;
Η εκδοχή περί ουκρανικής επιχείρησης δεν θεωρείται από όλους δεδομένη. Υπάρχουν στοιχεία που οδηγούν και προς τη Ρωσία, γεγονός που διατηρεί ζωντανή τη συζήτηση για το ποιος πραγματικά οργάνωσε το σαμποτάζ.
Το ναυτικό της Δανίας, σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, διαθέτει φωτογραφικό υλικό από ρωσικά πολεμικά πλοία στην περιοχή των αγωγών, μεταξύ των οποίων σκάφος που φέρεται να διέθετε μικρό υποβρύχιο. Παράλληλα, υπάρχουν ερωτήματα γύρω από πρόσωπα που συνδέονται με τη μίσθωση του Andromeda και φέρονται να έχουν φιλορωσικές διασυνδέσεις.
Αμφιβολίες προκαλούν επίσης ορισμένα από τα ίχνη που αποδόθηκαν στην ουκρανική ομάδα. Οι ερευνητές φέρονται να εντόπισαν αποτυπώματα και υπολείμματα εκρηκτικών στο σκάφος. Για ειδικούς σε υποβρύχιες εκρήξεις, τέτοια ευρήματα μοιάζουν υπερβολικά εμφανή ώστε να θεωρηθούν αυτονόητα.
Ο πρώην επικεφαλής της υπηρεσίας πληροφοριών στη Δανία, Γιάκομπ Καάρσμπο, έχει εκτιμήσει ότι το ταξίδι του Andromeda ενδέχεται να αποτέλεσε επιχείρηση αντιπερισπασμού. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, η πραγματική επιχείρηση θα μπορούσε να έχει πραγματοποιηθεί από ρωσικές δυνάμεις που βρίσκονταν ήδη στην περιοχή.
Ωστόσο, ακόμη και αν παραμεριστεί το ερώτημα της ταυτότητας των δραστών, παραμένει ένα πολύ πιο σύνθετο νομικό ζήτημα: θα μπορούσε μια τέτοια επίθεση να θεωρηθεί νόμιμη πράξη αυτοάμυνας;
Η μάχη για τον νομικό χαρακτήρα του Nord Stream
Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο απαγορεύει την επίθεση εναντίον πολιτικών αντικειμένων, εκτός εάν αυτά αποκτούν στρατιωτικό χαρακτήρα. Το κρίσιμο σημείο είναι επομένως αν η καταστροφή των αγωγών προσέφερε στην Ουκρανία συγκεκριμένο στρατιωτικό πλεονέκτημα, σημειώνουν αναλυτές στη FAS.
Η σχετική νομολογία και βιβλιογραφία δεν οδηγούν σε μία απολύτως ενιαία ερμηνεία. Αμερικανικά και βρετανικά στρατιωτικά εγχειρίδια εμφανίζονται περισσότερο ελαστικά ως προς το τι μπορεί να θεωρηθεί νόμιμος στόχος σε περίοδο πολέμου. Το Newport Manual του Ναυτικού Πολέμου των ΗΠΑ, για παράδειγμα, περιλαμβάνει υποθαλάσσιες υποδομές μεταξύ εκείνων που μπορούν υπό συγκεκριμένες συνθήκες να αποτελέσουν αντικείμενο επίθεσης.
Ο απόστρατος στρατηγός Πετρ Πάβελ, πρόεδρος της Τσεχίας © EPA/MARTIN DIVISEK
Αντίστοιχη προσέγγιση έχουν υιοθετήσει ορισμένοι πολιτικοί και νομικοί κύκλοι στην Πολωνία και την Τσεχία. Ο πρόεδρος της Τσεχίας, Πετρ Πάβελ, έχει χαρακτηρίσει τους αγωγούς νόμιμο στρατιωτικό στόχο, ενώ πολωνικό δικαστήριο απελευθέρωσε το 2025 Ουκρανό δύτη που φερόταν να συνδέεται με την υπόθεση.
Υπάρχει όμως και η αντίθετη άποψη, σύμφωνα με αναλυτές που μίλησαν στη FAS. Το ίδιο αμερικανικό εγχειρίδιο επισημαίνει ότι η πλειονότητα των κρατών δεν θεωρεί μια υποδομή στρατιωτικό στόχο απλώς επειδή μπορεί γενικά να συμβάλει στην πολεμική ικανότητα ενός κράτους.
Στη Γερμανία, το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. Απορρίπτοντας προσφυγή κατά της κράτησης του Σέρχιι Κ., έκρινε μεταξύ άλλων ότι οι αγωγοί αποτελούσαν πολιτικά αντικείμενα και ότι ο κατηγορούμενος δεν μπορούσε να επικαλεστεί δικαίωμα αυτοάμυνας βάσει του δικαίου του πολέμου. Η υπεράσπιση επιχειρεί να ανατρέψει ακριβώς αυτή την παραδοχή.
Από την ενεργειακή εξάρτηση στην «ενεργειακή στρατιωτικοποίηση»
Ο Νοβίκοφ υποστηρίζει ότι η οικονομική φύση του Nord Stream δεν αρκεί για να περιγράψει τον ρόλο που διαδραμάτιζαν οι αγωγοί το 2022. Το βασικό επιχείρημά του είναι ότι η Ρωσία είχε ήδη μετατρέψει το φυσικό αέριο σε εργαλείο πολιτικής πίεσης εναντίον της Γερμανίας.
Έγγραφο του γερμανικού υπουργείου Οικονομίας, το οποίο επικαλείται η F.A.S., καταγράφει την πορεία μείωσης των ρωσικών παραδόσεων κατά το καλοκαίρι του 2022. Από τις 31 Αυγούστου, σχεδόν έναν μήνα πριν από τις εκρήξεις, οι μετρήσεις στον Nord Stream 1 έδειχναν μηδενικές ροές. Η γερμανική ανάλυση εκτιμούσε ότι οι τεχνικές αιτιάσεις της Μόσχας ήταν προσχηματικές και ότι η διακοπή χρησιμοποιήθηκε για την άσκηση πολιτικής πίεσης.
Η εξέλιξη είχε ιδιαίτερη σημασία επειδή ο Nord Stream 2 είχε ολοκληρωθεί λίγο πριν από την εισβολή, χωρίς όμως να τεθεί ποτέ σε λειτουργία. Η γερμανική κυβέρνηση είχε αναστείλει την έγκρισή του, ενώ στην Ανατολική Ευρώπη υπήρχε εδώ και χρόνια η εκτίμηση ότι ο αγωγός θα επέτρεπε στη Ρωσία να παρακάμψει την Ουκρανία ως χώρα διέλευσης φυσικού αερίου.
Από αυτή την οπτική, οι αγωγοί δεν ήταν απλώς εμπορικές επενδύσεις. Θα μπορούσαν να αποτελέσουν εργαλείο αναδιάρθρωσης της ενεργειακής εξάρτησης της Ευρώπης και ταυτόχρονα να μειώσουν τη στρατηγική σημασία της Ουκρανίας.
Ο Πούτιν είχε άλλωστε συνδέσει δημόσια την ενεργοποίηση του Nord Stream 2 με την επίλυση της ενεργειακής κρίσης στη Γερμανία. Καθώς οι ροές μέσω του Nord Stream 1 περιορίζονταν, η Μόσχα παρουσίαζε τον δεύτερο αγωγό ως έτοιμη εναλλακτική λύση.
Σύμφωνα με τον Νοβίκοφ, όμως, ο στόχος ήταν ευρύτερος: η ενεργειακή πίεση θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί προκειμένου το Βερολίνο να επανεξετάσει τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας και τη στρατιωτική υποστήριξη προς την Ουκρανία.
Την ίδια περίοδο, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πεσκόφ είχε συνδέσει την επανέναρξη των παραδόσεων με την άρση των δυτικών κυρώσεων. Το γερμανικό υπουργείο περιέγραψε τη στρατηγική ως χρήση της ενέργειας για την άσκηση πολιτικής πίεσης.
Ο Βλαντίμιρ Πούτιν στην παρέλαση για την Ημέρα της Νίκης στη Μόσχα © EPA/PAVEL BEDNYAKOV / POOL
Η Gazprom και η στρατιωτική διάσταση
Το επιχείρημα της υπεράσπισης δεν σταματά στους αγωγούς. Ο Νοβίκοφ επικαλείται και τον ρόλο της Gazprom, υποστηρίζοντας ότι η ρωσική κρατική ενεργειακή εταιρεία είχε αποκτήσει άμεση σύνδεση με τον πόλεμο μέσω της δημιουργίας στρατιωτικών μονάδων.
Πρόκειται για τις ομάδες «Fakel» και «Potok», οι οποίες, σύμφωνα με ευρωπαϊκά έγγραφα κυρώσεων, δημιουργήθηκαν ως ιδιωτικές ρωσικές στρατιωτικές επιχειρήσεις από την Gazprom και συμμετείχαν άμεσα στον πόλεμο κατά της Ουκρανίας.
Η εξέλιξη αυτή προσφέρει στην υπεράσπιση ένα ακόμη επιχείρημα: αν η μητρική εταιρεία των Nord Stream είχε άμεση συμμετοχή στην πολεμική προσπάθεια, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι και οι ενεργειακές θυγατρικές της αποτελούσαν τμήμα της ίδιας στρατηγικής δομής.
Η ιστορία των δύο μονάδων παρουσιάζει ενδιαφέρον και για τον χρόνο συγκρότησής τους. Μαρτυρίες που έχουν καταγραφεί από δημοσιογράφους των Financial Times υποδεικνύουν ότι η Gazprom στρατολογούσε μαχητές ήδη από τον Αύγουστο του 2022, περίπου έναν μήνα πριν από τις εκρήξεις στη Βαλτική.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η Gazprom ή η Ρωσία είχαν οποιαδήποτε εμπλοκή στην καταστροφή των αγωγών. Ενισχύει όμως τη διαμάχη γύρω από τον χαρακτήρα των Nord Stream και δημιουργεί ένα διαφορετικό πλαίσιο για την αξιολόγηση της υπόθεσης.
Τελικά, η δικαστική μάχη δεν θα κρίνει μόνο την τύχη ενός Ουκρανού κατηγορούμενου. Θα αγγίξει ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα του σύγχρονου πολέμου: πότε μια κρίσιμη ενεργειακή υποδομή παύει να είναι απλώς οικονομικό περιουσιακό στοιχείο και μετατρέπεται σε στρατιωτικό στόχο.
Η απάντηση μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο την υπόθεση του Nord Stream, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται στο μέλλον αγωγοί, δίκτυα ηλεκτρισμού, λιμάνια και άλλες υποδομές που βρίσκονται στο σημείο όπου συναντώνται η οικονομία, η ενέργεια και η στρατιωτική ισχύς.
