Η Ρωσία διευρύνει συστηματικά το αποτύπωμά της στην Αφρική, συνδέοντας πολιτική επιρροή, στρατιωτική παρουσία και οικονομικά συμφέροντα. Από το Σαχέλ έως τον Ατλαντικό και τον Ινδικό Ωκεανό, η Μόσχα αναζητά ερείσματα, υποδομές και πρόσβαση σε στρατηγικούς πόρους.
Το Africa Corps, οι στρατιωτικές αποστολές και οι θαλάσσιοι διάδρομοι εντάσσονται σε μια ευρύτερη στρατηγική της Ρωσίας με οικονομικό υπόβαθρο, καθώς η Μόσχα ενισχύει τα ερείσματά της στη μαύρη ήπειρο, συνδέοντας την ασφάλεια καθεστώτων με πολεμικές υποδομές και παραστρατιωτικές εταιρείες, ανοίγοντας παράλληλα οικονομικούς δίαυλους για εκμετάλλευση φυσικών πόρων.
Όπως εξηγούν αναλυτές στη Die Welt, εκ πρώτης όψεως, οι κινήσεις της Μόσχας στην αφρικανική ήπειρο μοιάζουν αποσπασματικές: λίγες δεκάδες ή εκατοντάδες στρατιωτικοί, εκπαιδευτικές αποστολές, παραδόσεις εξοπλισμού, χρήση αεροδρομίων και λιμανιών Αν εξεταστούν, όμως, ως μέρος μιας ευρύτερης εικόνας, παραπέμπουν σε μια πιο συνεκτική προσπάθεια διεύρυνσης της ρωσικής γεωπολιτικής παρουσίας.
Η λογική αυτής της προσέγγισης δεν περιορίζεται στην παροχή στρατιωτικής βοήθειας. Η Ρωσία αξιοποιεί τα κενά ασφαλείας και τις πολιτικές ανάγκες κυβερνήσεων της Αφρικής για να αποκτήσει επιρροή, να δημιουργήσει στρατιωτικά ερείσματα και, στη συνέχεια, να διευκολύνει την πρόσβασή της σε οικονομικές ευκαιρίες, στρατηγικές υποδομές και φυσικούς πόρους.
Ρωσία: Από το Σαχέλ στην ευρύτερη Αφρική
Ο Νίγηρας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος στα τέλη Αυγούστου, η Μόσχα υποστήριξε ότι οι ρωσικές δυνάμεις του Africa Corps συνέβαλαν στην απόκρουση της επίθεσης και στην ανακατάληψη της αεροπορικής βάσης 101. Η συγκεκριμένη παρέμβαση προσέφερε στη ρωσική πλευρά ένα επικοινωνιακό πλεονέκτημα, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία ο πόλεμος στην Ουκρανία απορροφά σημαντικούς στρατιωτικούς και οικονομικούς πόρους.
Το Νίγηρα, το Μάλι και η Μπουρκίνα Φάσο αποτελούν τον βασικό πυρήνα της ρωσικής δραστηριότητας στο Σαχέλ, ενώ η παρουσία της Μόσχας εκτείνεται στη Λιβύη και την Κεντροαφρικανική Δημοκρατία. Το Africa Corps, που υπάγεται στο ρωσικό υπουργείο Άμυνας και διαδέχθηκε σε μεγάλο βαθμό τη Wagner, αποτελεί πλέον το βασικό οργανωτικό όχημα των ρωσικών στρατιωτικών αποστολών, σύμφωνα με τη Die Welt.
Η αξία αυτών των αποστολών δεν βρίσκεται μόνο στον αριθμό των στρατιωτών. Μικρές μονάδες μπορούν να λειτουργήσουν ως δύναμη προστασίας κυβερνήσεων, ως εκπαιδευτές τοπικών στρατευμάτων ή ως μηχανισμός ταχείας αντίδρασης σε περίπτωση απειλής κατά ενός καθεστώτος. Με αυτόν τον τρόπο, η Μόσχα αποκτά πρόσβαση σε πολιτικά συστήματα όπου οι ευρωπαϊκές χώρες αντιμετωπίζουν συχνά σημαντικούς περιορισμούς.
Σύμφωνα με τον Γκετς Χάινικε, εκπρόσωπο του Ιδρύματος Χανς Ζάιντελ στο Τόγκο, που μίλησε στη Die Wel, tη Ρωσία μπορεί να προσφέρει όπλα και στρατιωτική υποστήριξη με λιγότερους πολιτικούς όρους. Αυτό δημιουργεί χώρο για τη Μόσχα σε ένα περιβάλλον όπου οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν διλήμματα λόγω των πραξικοπημάτων, των παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των κινδύνων ασφαλείας.
Στο στόχατρο της Ρωσίας, αεροδρόμια, λιμάνια και στρατηγικοί διάδρομοι της Αφρικής
Η γεωγραφία αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το Τόγκο φαίνεται να λειτουργεί ως σημείο διέλευσης για στρατιωτικό υλικό που κατευθύνεται προς το Σαχέλ. Από τη Λομέ, σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές της Le Monde, οχήματα και εξοπλισμός μεταφέρονται μέσω της Μπουρκίνα Φάσο προς το Μάλι.
Ανάλογο ρόλο αποδίδεται στο λιμάνι της Κονακρί στη Γουινέα. Σύμφωνα με έρευνα της αμερικανικής οργάνωσης The Sentry, ρωσικά φορτηγά πλοία έχουν μεταφέρει στρατιωτικό εξοπλισμό, ο οποίος στη συνέχεια διοχετεύεται προς την ενδοχώρα. Οι υποδομές αυτές δεν αποτελούν απλώς σημεία ανεφοδιασμού. Δημιουργούν ένα δίκτυο μετακίνησης ανθρώπων, εξοπλισμού και υλικού που συνδέει τις ρωσικές επιχειρήσεις σε διαφορετικές περιοχές της ηπείρου.
Η ίδια λογική έχει μεγαλύτερη γεωστρατηγική αξία σε χώρες που βρίσκονται κοντά σε σημαντικές θαλάσσιες οδούς. Στη Μαδαγασκάρη, μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα, ρωσικό στρατιωτικό αεροσκάφος μετέφερε προσωπικό και οπλισμό για την προεδρική φρουρά. Σύμφωνα με στοιχεία του ειδησεογραφικού πρακτορείου Bloomberg, επέβαιναν περίπου 40 Ρώσοι στρατιώτες και 43 κιβώτια με όπλα, συμπεριλαμβανομένων τυφεκίων εφόδου και ελεύθερων σκοπευτών, αντιαρματικών συστημάτων και drones για την προεδρική φρουρά.
Στην αντιπροσωπεία ανήκε προφανώς ο στρατηγός Andrei Averyanov, πρώην διοικητής της περιβόητης μονάδας 29155 της GRU. Μετά τον θάνατο του επικεφαλής της Wagner Yevgeny Prigozhin το 2023, είναι ένας από τους σημαντικότερους Ρώσους ρυθμιστές παρασκηνίου στην Αφρική.
Δεν υπάρχουν αξιόπιστες αποδείξεις για μόνιμη ρωσική βάση στο νησί, όμως η πρόσβαση σε λιμενικές εγκαταστάσεις θα μπορούσε να προσφέρει στη Μόσχα σημαντικό γεωγραφικό πλεονέκτημα μεταξύ Ανατολικής Αφρικής, Περσικού Κόλπου και Ασίας, αναφέρει η Die Welt.
Η εξέλιξη αυτή δείχνει γιατί η ρωσική παρουσία δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο μέσα από το πρίσμα των χερσαίων επιχειρήσεων. Αεροδρόμια, λιμάνια και δικαιώματα χρήσης υποδομών μπορούν να αποκτήσουν πολλαπλή στρατιωτική και εμπορική αξία, δημιουργώντας μεγαλύτερο επιχειρησιακό βάθος για τη Ρωσία.
Το πώς μπορεί να λειτουργήσει ένας τέτοιος διάδρομος φαίνεται στη Γουινέα στη Δυτική Αφρική: Το λιμάνι του Κονακρί, σύμφωνα με έρευνα της αμερικανικής οργάνωσης κατά της διαφθοράς The Sentry, έχει καταστεί σημαντικός ρωσικός κόμβος ανεφοδιασμού για το Μάλι. Ρωσικά φορτηγά πλοία ξεφόρτωσαν εκεί ακόμη και εντός του 2025 θωρακισμένα οχήματα, φορτηγά και άλλο στρατιωτικό υλικό, τα οποία στη συνέχεια μεταφέρθηκαν με τρία κομβόι στη ζώνη του Σαχέλ.
Ρωσία: Από την ασφάλεια στους φυσικούς πόρους της Αφρικής
Το επόμενο επίπεδο είναι οικονομικό. Η στρατιωτική παρουσία μπορεί να δημιουργήσει σχέσεις με κυβερνήσεις που στη συνέχεια διευκολύνουν την πρόσβαση σε τομείς στρατηγικού ενδιαφέροντος, κυρίως στα ορυχεία και στις πρώτες ύλες.
Στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, η Wagner είχε αναπτύξει εκτεταμένες επιχειρηματικές δραστηριότητες και σχέσεις γύρω από τον εξορυκτικό τομέα. Η πρόσβαση στον χρυσό και σε άλλους φυσικούς πόρους αποτέλεσε σημαντικό στοιχείο του μοντέλου που είχε αναπτύξει η οργάνωση και το οποίο, μετά τον θάνατο του Γεβγκένι Πριγκόζιν, επιχειρείται να ενταχθεί σε ένα περισσότερο κρατικά ελεγχόμενο πλαίσιο.
Η σύνδεση αυτή αποκτά πρόσθετη σημασία λόγω των οικονομικών πιέσεων που αντιμετωπίζει η Ρωσία εξαιτίας του πολέμου στην Ουκρανία. Ο χρυσός και άλλες πρώτες ύλες αποκτούν μεγαλύτερη στρατηγική αξία όταν μια χώρα χρειάζεται εναλλακτικές πηγές εσόδων, εμπορικά δίκτυα και μηχανισμούς που περιορίζουν την έκθεσή της στις δυτικές κυρώσεις.
Η Τζούλια Στάνιαρντ, αναλύτρια της Global Initiative Against Transnational Organized Crime, περιγράφει στη Die Welt τη ρωσική εμπλοκή ως ένα αλληλένδετο σύστημα στο οποίο η πολιτική επιρροή διευκολύνει την απόκτηση στρατιωτικού ερείσματος και η στρατιωτική παρουσία μπορεί στη συνέχεια να ανοίξει δρόμο προς οικονομικές ευκαιρίες.
Αφρική: Η γεωπολιτική αξία των καθεστώτων για τη Ρωσία
Η Ισημερινή Γουινέα αποτυπώνει μια διαφορετική διάσταση. Ρωσικό προσωπικό φέρεται να έχει αναπτυχθεί στη Μαλάμπο και τη Μπάτα, παρέχοντας εκπαίδευση και προστασία σε κυβερνητικές μονάδες και στην ηγεσία της χώρας. Σε αντίθεση με το Σαχέλ, η παρουσία αυτή δεν συνδέεται με έναν εκτεταμένο τζιχαντιστικό πόλεμο.
Η σημασία της χώρας βρίσκεται επομένως περισσότερο στη γεωγραφική της θέση και στη δυνατότητα δημιουργίας ενός ακόμη ρωσικού ερείσματος στον Ατλαντικό. Η προστασία ενός καθεστώτος μπορεί να μετατραπεί σε μακροπρόθεσμη πολιτική σχέση και, υπό προϋποθέσεις, σε πρόσβαση σε υποδομές και στρατηγικά δίκτυα.
Αυτό είναι και το ευρύτερο χαρακτηριστικό της ρωσικής προσέγγισης. Η Μόσχα δεν χρειάζεται απαραίτητα μεγάλες βάσεις ή πολυάριθμες δυνάμεις για να αποκτήσει γεωπολιτική παρουσία. Μερικές εκατοντάδες στρατιώτες, ένας διάδρομος ανεφοδιασμού, ένα λιμάνι, μια συμφωνία στρατιωτικής εκπαίδευσης ή η προστασία ενός κυβερνητικού μηχανισμού μπορούν να λειτουργήσουν ως σημεία αγκύρωσης μιας πολύ ευρύτερης στρατηγικής.
Στο τέλος, το ζητούμενο δεν είναι μόνο πόσες ρωσικές δυνάμεις βρίσκονται στην Αφρική. Είναι το πώς συνδέονται μεταξύ τους οι πολιτικές σχέσεις, η ασφάλεια, οι στρατιωτικές υποδομές, οι μεταφορικοί διάδρομοι και οι οικονομικές δραστηριότητες. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία της ρωσικής επέκτασης στην ήπειρο.
