Για πολλά χρόνια, η διαχείριση αποβλήτων αποτελούσε μία από τις πιο αδύναμες περιβαλλοντικές επιδόσεις της Ελλάδας. Οι χωματερές, η περιορισμένη ανακύκλωση και η έλλειψη σύγχρονων υποδομών τοποθετούσαν τη χώρα στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δημιουργώντας όχι μόνο περιβαλλοντικές πιέσεις αλλά και σημαντικούς κινδύνους επιβολής κοινοτικών κυρώσεων.
Σήμερα, η εικόνα βρίσκεται σε φάση μετασχηματισμού. Με δεκάδες νέα έργα σε εξέλιξη, χρηματοδότηση που εκτείνεται έως το τέλος της δεκαετίας και έναν σαφή στόχο για δραστική μείωση της ταφής, η Ελλάδα επιχειρεί να περάσει από ένα μοντέλο διαχείρισης που βασιζόταν σχεδόν αποκλειστικά στη διάθεση απορριμμάτων σε ένα σύστημα που δίνει έμφαση στην ανάκτηση υλικών, την ανακύκλωση και την κυκλική οικονομία.
Ένα δίκτυο υποδομών που αλλάζει τον χάρτη
Η μεγαλύτερη αλλαγή αφορά τις ίδιες τις υποδομές διαχείρισης αποβλήτων. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, από μόλις τρεις μονάδες διαχείρισης αποβλήτων που βρίσκονταν σε λειτουργία πριν από μερικά χρόνια, η χώρα διαθέτει σήμερα 14 μονάδες σε λειτουργία, ενώ άλλες 28 βρίσκονται υπό κατασκευή και δέκα σε διαγωνιστική διαδικασία. Παράλληλα απομένει μία ακόμη δημοπράτηση για να ολοκληρωθεί ο σχεδιασμός του δικτύου εγκαταστάσεων που θεωρείται απαραίτητο για την πλήρη κάλυψη των αναγκών της χώρας.
Το 2025 αποτέλεσε κομβική χρονιά για την ανάπτυξη αυτών των υποδομών, καθώς ξεκίνησαν μεγάλα έργα σε Πάτρα, Λάρισα, Καβάλα και Κέρκυρα, ενώ παράλληλα προχώρησαν διαγωνισμοί για νέες μονάδες σε Κω, Κάλυμνο, Σύρο, Μύκονο, Πάρο, Λαμία και Χαλκίδα. Το επόμενο βήμα αφορά το έργο ολοκληρωμένης διαχείρισης αποβλήτων στο Βόρειο Αιγαίο, το οποίο θα περιλαμβάνει εγκαταστάσεις σε Λέσβο και Σάμο με προϋπολογισμό περίπου 100 εκατ. ευρώ.
Η ανακύκλωση περνά σε νέα φάση
Η ανάπτυξη των υποδομών αποτελεί μόνο το ένα σκέλος της προσπάθειας. Το δεύτερο αφορά τη χωριστή συλλογή αποβλήτων και την αύξηση της ανακύκλωσης.
Στο πλαίσιο αυτό έχουν ολοκληρωθεί τα Ολιστικά Σχέδια Χωριστής Συλλογής και στις 13 περιφέρειες της χώρας. Τα σχέδια αυτά καταγράφουν τις ανάγκες σε κάδους, οχήματα και εξοπλισμό ώστε οι δήμοι να μπορούν να συλλέγουν ξεχωριστά βιοαπόβλητα, χαρτί, πλαστικό, μέταλλα, ογκώδη αντικείμενα, κλαδέματα και άλλα ειδικά ρεύματα αποβλήτων.
Ο στόχος είναι από το 2027 και μετά η χωριστή συλλογή να αποτελέσει πιο συστηματικό κομμάτι της καθημερινότητας, επιτρέποντας την ανάκτηση μεγαλύτερων ποσοτήτων υλικών πριν αυτά καταλήξουν προς επεξεργασία ή ταφή.
Το δύσκολο στοίχημα της ταφής
Η μεγαλύτερη πρόκληση παραμένει η δραστική μείωση της ταφής απορριμμάτων. Η ευρωπαϊκή πολιτική προβλέπει ότι έως το τέλος της δεκαετίας μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό αποβλήτων θα πρέπει να οδηγείται σε χώρους υγειονομικής ταφής. Στην Ελλάδα, ο στόχος που έχει τεθεί είναι η ταφή να περιοριστεί κάτω από το 10% έως το 2030. Πρόκειται για έναν από τους πιο φιλόδοξους περιβαλλοντικούς στόχους της επόμενης πενταετίας, καθώς προϋποθέτει την πλήρη λειτουργία των νέων μονάδων ανάκτησης και ανακύκλωσης αλλά και σημαντική αύξηση της συμμετοχής των πολιτών στη χωριστή συλλογή.
Τι θα γίνει με το υπόλειμμα
Ακόμη και στα πιο προηγμένα συστήματα ανακύκλωσης, ένα μέρος των αποβλήτων παραμένει μη αξιοποιήσιμο. Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι το υπόλειμμα αυτό μπορεί να μετατραπεί σε δευτερογενές καύσιμο (SRF), το οποίο χρησιμοποιείται είτε από τη βιομηχανία είτε σε μονάδες ενεργειακής αξιοποίησης. Η συζήτηση για την ενεργειακή αξιοποίηση των αποβλήτων αποκτά πλέον μεγαλύτερη βαρύτητα και στην Ελλάδα, καθώς θεωρείται κρίσιμη προϋπόθεση για να επιτευχθεί ο στόχος περιορισμού της ταφής κάτω από το 10%.
Απορρίμματα, λύματα και κυκλική οικονομία
Η μετάβαση δεν αφορά μόνο τα στερεά απόβλητα. Παράλληλα εξελίσσεται ένα εκτεταμένο πρόγραμμα έργων διαχείρισης λυμάτων, το οποίο χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης.
Συνολικά 72 έργα βρίσκονται σε εξέλιξη σε όλη τη χώρα, περιλαμβάνοντας νέες εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων, δίκτυα αποχέτευσης, αναβαθμίσεις υφιστάμενων μονάδων και έργα διαχείρισης λυματολάσπης. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι αρκετές από τις αναβαθμίσεις στοχεύουν στην παραγωγή νερού κατάλληλου για αρδευτική χρήση, συνδέοντας τη διαχείριση λυμάτων με την αντιμετώπιση της λειψυδρίας και την επαναχρησιμοποίηση υδάτινων πόρων.
Η επόμενη δεκαετία της κυκλικής οικονομίας
Η ουσία των αλλαγών που βρίσκονται σε εξέλιξη δεν αφορά μόνο τη συμμόρφωση με τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις. Αφορά μια βαθύτερη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα απόβλητα.
Το μοντέλο της γραμμικής οικονομίας, όπου τα προϊόντα καταναλώνονται και στη συνέχεια απορρίπτονται, δίνει σταδιακά τη θέση του σε ένα μοντέλο όπου υλικά, ενέργεια και πόροι επιστρέφουν ξανά στον παραγωγικό κύκλο. Η επιτυχία αυτού του μετασχηματισμού θα κριθεί όχι μόνο από τις νέες μονάδες και τα έργα που κατασκευάζονται, αλλά και από το κατά πόσο η ανακύκλωση, η πρόληψη παραγωγής αποβλήτων και η κυκλική οικονομία θα ενσωματωθούν στην καθημερινότητα πολιτών, επιχειρήσεων και τοπικών κοινωνιών.
