Η κλιματική αλλαγή έχει μετατρέψει τη Μεσόγειο σε ιδανικό περιβάλλον για χωροκατακτητικά είδη, όπως το λεοντόψαρο και ο λαγοκέφαλος, τα οποία απειλούν σοβαρά την τοπική βιοποικιλότητα και την αλιεία, σύμφωνα με δημοσίευμα του Reuters. Καθώς οι νέοι αυτοί «εισβολείς» διαταράσσουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα με ταχύτατους ρυθμούς, επιστήμονες και τοπικές κοινότητες αναζητούν δημιουργικές λύσεις προσαρμογής, επιχειρώντας να τους εντάξουν μέχρι και στην καθημερινή μας διατροφή. Στα ανοικτά της Κύπρου, ντόπιοι αλιείς, όπως ο καπετάνιος Πέπης, εντοπίζουν καθημερινά στους πειραματικούς κλωβούς τους λεοντόψαρα, αφαιρώντας τα δηλητηριώδη αγκάθια τους σε μια προσπάθεια περιορισμού των πληθυσμών τους, καθώς η ήρεμη επιφάνεια της θάλασσας κρύβει μια ραγδαία οικολογική και οικονομική ανατροπή.
Η συστηματική αλίευση εντάσσεται στην ευρύτερη προσπάθεια της επιστημονικής κοινότητας να παρακολουθήσει και να ελέγξει την εξάπλωση των εν λόγω ειδών. Η υποθαλάσσια δραστηριότητα διαταράσσεται άμεσα από τον συνδυασμό της αύξησης της θερμοκρασίας των υδάτων και της Διώρυγας του Σουέζ, η οποία επιταχύνει τη διείσδυση ιχθύων από τροπικά οικοσυστήματα.
Σύμφωνα με έρευνα της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών, η οποία βασίστηκε σε δεδομένα επιστημόνων από 11 χώρες, εκτιμάται ότι ένα νέο είδος εισέρχεται στη Μεσόγειο κάθε δύο εβδομάδες. Η έκθεση καταγράφει περισσότερα από 1.000 μη αυτόχθονα είδη συνολικά, παρουσιάζοντας κατακόρυφη αύξηση από τα λιγότερα από 800 που είχε καταμετρήσει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος την περίοδο 2012-2017. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι οι τροπικοί νεοφερμένοι από την Ερυθρά Θάλασσα εκτοπίζουν τους αυτόχθονους πληθυσμούς, αποδιαρθρώνουν τις τροφικές αλυσίδες και πλήττουν καίρια τον κλάδο της αλιείας.
Το φαινόμενο αποτελεί άμεση συνέπεια της κλιματικής αλλαγής, η οποία προκάλεσε καύσωνες ρεκόρ, πυρκαγιές και ξηρασία στην Ευρώπη φέτος το καλοκαίρι. Οι περιβαλλοντικοί και οικονομικοί κίνδυνοι χαρακτηρίζονται συστημικοί: παρότι η Μεσόγειος αντιπροσωπεύει μόλις το 0,8% της παγκόσμιας ωκεάνιας έκτασης, φιλοξενεί έως και το 18% των θαλάσσιων ειδών του πλανήτη.
«Οι αλλαγές ήταν δραστικές, ειδικά μετά το 2000», δήλωσε ο Περικλής Κλείτου, θαλάσσιος επιστήμονας στο εργαστήριο Ναυτικής και Περιβαλλοντικής Έρευνας (MER) με έδρα την Κύπρο, το οποίο αναλύει μεθόδους μείωσης των επιπτώσεων. «Βλέπουμε όλο και περισσότερα μη αυτόχθονα είδη να πολλαπλασιάζονται και να κυριαρχούν στο θαλάσσιο περιβάλλον και, δυστυχώς, λιγότερα αυτόχθονα είδη.»
Αναδιαμόρφωση οικοσυστημάτων
Το λεοντόψαρο αναπτύσσεται ταχύτατα, καθώς δεν αντιμετωπίζει κανέναν γνωστό θηρευτή στη Μεσόγειο και καταναλώνει μεγάλες ποσότητες από αυτόχθονα ψάρια και καρκινοειδή. Στα κυπριακά ύδατα, το MER εφαρμόζει επιλεκτικές παγίδες, ειδικά σχεδιασμένες για την προσέλκυση λεοντόψαρων και μπλε καβουριών, επιτρέποντας στα υπόλοιπα είδη να διαφύγουν.
Αντίστοιχα στην Ελλάδα, οι ξενικοί εισβολείς αποσταθεροποιούν την τοπική βιοποικιλότητα. Σύμφωνα με την Παρασκευή Καραχλέ, διευθύντρια ερευνών στο Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), περισσότερα από 230 είδη έχουν εισέλθει στα ελληνικά ύδατα τις τελευταίες δεκαετίες, προκαλώντας πολλαπλές διαταραχές:
- Οι αγριόσαλπες / γερμανοί αποψιλώνουν τα φύκια, δημιουργώντας άγονες υποβρύχιες ζώνες και ανταγωνίζονται άμεσα τα αυτόχθονα φυτοφάγα ψάρια.
- Ο λαγοκέφαλος, ένα σαρκοφάγο ψάρι του οποίου οι τοξίνες μπορεί να αποβούν μοιραίες για τον άνθρωπο, επιτίθεται στα αλιεύματα και ευθύνεται για τη δραστική μείωση στους πληθυσμούς χταποδιών.
Ως μέτρο ελέγχου, οι αρχές σε Ελλάδα και Κύπρο έχουν θεσπίσει οικονομικά κίνητρα (επικηρύξεις) για την αλίευση λαγοκέφαλων. «Τα χωροκατακτητικά είδη καταλαμβάνουν τις θάλασσές μας, και αυτό επηρεάζει την τοπική βιοποικιλότητα καθώς και την οικονομία», δήλωσε στο Reuters η Χριστίνα Κακούλλη, θαλάσσια βιολόγος στο MER.
Κυκλική Οικονομία και προσαρμογή
Οι ερευνητές επικεντρώνονται σε στρατηγικές προσαρμογής, προωθώντας την εμπορική εκμετάλλευση των νέων ειδών. Το λεοντόψαρο, μετά την αφαίρεση των αγκαθιών, κρίνεται απόλυτα ασφαλές, με τους αλιείς να προτείνουν το τηγάνισμά του με επίπαση αλευριού.
«Στην αρχή ο κόσμος φοβόταν, αλλά τώρα κατανοούν ότι είναι ένα υψηλής ποιότητας, νόστιμο ψάρι», δήλωσε ο Πέτρος Γιάγκου, σεφ που συνεργάζεται με το πρόγραμμα Life Prometheus. Πρόκειται για έργο χρηματοδοτούμενο από την Ευρωπαϊκή Ένωση που ενθαρρύνει τη στοχευμένη αλίευση χωροκατακτητικών ειδών, προστατεύοντας παράλληλα τους καρχαρίες και τα σαλάχια από την παρεμπίπτουσα αλιεία.
Η ανάπτυξη νέων αγορών είναι ήδη εμφανής σε Λίβανο, Τουρκία και Τυνησία για είδη όπως το μπλε καβούρι του Ατλαντικού. Επιπλέον, στελέχη του ΕΛΚΕΘΕ μελετούν επισταμένως μεθόδους αφαίρεσης των τοξινών του λαγοκέφαλου για τη μετατροπή του σε ιχθυάλευρο για εκτρεφόμενα λαβράκια, όπως επισήμανε η κα Καραχλέ. Παράλληλα, εξετάζονται βιομηχανικές εφαρμογές των ξενικών ειδών σε καλλυντικά, συμπληρώματα διατροφής, δερμάτινα είδη και φαρμακευτικά σκευάσματα.
Η εξεύρεση εμπορικών χρήσεων αποτελεί μια βιώσιμη διέξοδο, ωστόσο η παρακολούθηση της εξάπλωσης απαιτεί μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. «Η θάλασσα είναι πολύ περίπλοκη», κατέληξε ο κ. Κλείτου. «Έχει τόσες πολλές συγχυτικές μεταβλητές που αλληλεπιδρούν ταυτόχρονα.»
