Ελάχιστοι ιστορικοί καταφέρνουν να αλλάξουν τη γωνία από την οποία τα κοιτάζουμε τα γεγονότα. Ο Peter Frankopan, γεννημένος στο Λονδίνο το 1971 από κροατική οικογένεια αριστοκρατικής καταγωγής, ανήκει σ’ αυτή την κατηγορία. Φοίτησε στο Eton College, ολοκλήρωσε το προπτυχιακό πρόγραμμα Βυζαντινών Σπουδών στο Jesus College του Cambridge με έπαινο (First Class Honours) και εκπόνησε το διδακτορικό του στην Οξφόρδη, με αντικείμενο την ιστορία του Βυζαντίου και των Σταυροφοριών. Σήμερα είναι καθηγητής Παγκόσμιας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Stavros Niarchos Foundation Director στο Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών της Οξφόρδης, Senior Research Fellow στο Worcester College, εταίρος της Βασιλικής Ιστορικής Εταιρείας και της Βασιλικής Γεωγραφικής Εταιρείας.
Ο Peter Frankopan θα συνομιλήσει την επόμενη Πέμπτη με τον υπουργό Οικονομίας και Οικονομικών και επικεφαλής του Eurogroup Κυριάκο Πιερρακάκη, στο δείπνο του 6ου Thessaloniki Metropolitan Summit που διοργανώνουν το Powergame.gr και ο Economist, για τις μεγάλες προκλήσεις με τις οποίες βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη η Ευρώπη.
Το βυζαντινολογικό υπόβαθρο δεν είναι λεπτομέρεια του βιογραφικού του Peter Frankopan. Είναι το κλειδί της μεθόδου του. Η εξοικείωση με τις αυτοκρατορίες της Ανατολικής Μεσογείου και της Ασίας του επιτρέπει να τοποθετεί στο κέντρο πρόσωπα και τόπους που περιθωριοποιεί η δυτική ιστοριογραφική συνήθεια. Δεν ξεκινά από το Λονδίνο, το Παρίσι ή τη Ρώμη για να κινηθεί προς τα έξω, ξεκινά από τη Μεσοποταμία, την Περσία, τη Βακτριανή, τη Σογδιανή και τα μεγάλα δίκτυα ανταλλαγών, και από κει παρατηρεί τη Ρώμη, το Βυζάντιο, την ισλαμική επέκταση, τη μογγολική κυριαρχία, την άνοδο της Δυτικής Ευρώπης και την αμερικανική ισχύ.
Η Α’ Σταυροφορία σχεδιάστηκε στην Κωνσταντινούπολη
Την πρώτη μεγάλη συζήτηση για τον Frankopan άνοιξε το βιβλίο του «The First Crusade: The Call from the East» (Η Πρώτη Σταυροφορία: Το κάλεσμα της Ανατολής), το 2012. Η κλασική αφήγηση παρουσιάζει τη Σταυροφορία ως αυθόρμητη πρωτοβουλία της Δύσης, καρπό του θρησκευτικού ζήλου και του οράματος του Πάπα Ουρβανού Β’ στη Σύνοδο της Κλερμόν το 1095 για απελευθέρωση των Αγίων Τόπων. Ο Frankopan υποστηρίζει ότι η εκστρατεία δεν ξεκίνησε στη Ρώμη ούτε στη Γαλλία, αλλά προκλήθηκε άμεσα από τη διπλωματική δραστηριότητα και τις στρατηγικές ανάγκες της Κωνσταντινούπολης.
Μετά την ήττα στο Μαντζικέρτ το 1071, την απώλεια μεγάλου μέρους της Μικράς Ασίας από τους Σελτζούκους Τούρκους και τις επιδρομές των Πετσενέγων και των Νορμανδών, την περίοδο 1090 έως 1095 η αυτοκρατορία βρισκόταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης και ο Αλέξιος Α’ Κομνηνός χρειαζόταν επειγόντως στρατιωτικό δυναμικό. Το κρίσιμο σημείο καμπής, κατά τον Frankopan, δεν είναι η Κλερμόν, αλλά η προγενέστερη Σύνοδος στην Πιατσέντσα, τον Μάρτιο του 1095, όπου βυζαντινή πρεσβεία απηύθυνε δραματική έκκληση για μισθοφόρους. Ο θρησκευτικός μανδύας λειτούργησε ως εργαλείο στρατολόγησης, καθώς η βυζαντινή διπλωματία αξιοποίησε την απειλή κατά των ιερών προσκυνημάτων της Ανατολής και προσέφερε στον Ουρβανό Β’ το ιδανικό αφήγημα για να κινητοποιήσει τη δυτική ιπποσύνη.
Όταν οι σταυροφορικές στρατιές έφτασαν στην Κωνσταντινούπολη, ο Αλέξιος ζήτησε όρκους πίστης και επιστροφής των πρώην βυζαντινών εδαφών, παρέχοντας σε αντάλλαγμα επιμελητεία, οδηγούς και στρατιωτική κάλυψη, όπως στην πολιορκία της Νίκαιας το 1097. Το αποτέλεσμα είναι η αποκατάσταση του Αλεξίου, όχι ως παθητικού ή δόλιου παρατηρητή των δυτικών στρατευμάτων, όπως τον παρουσίαζαν οι λατινικές χρονικογραφίες, αλλά ως ρεαλιστή ηγεμόνα που χρησιμοποίησε τη δυτική στρατιωτική ισχύ ως μισθοφορικό εργαλείο ανάκτησης χαμένων εδαφών.
Οι δρόμοι, το ασήμι και το πετρέλαιο
Με το βιβλίο του «The Silk Roads: A New History of the World» (Οι νέοι δρόμοι του μεταξιού: Μια νέα ιστορία του κόσμου) το 2015, ο Frankopan γενίκευσε αυτή τη λογική σε παγκόσμια κλίμακα. Ο συγγραφέας εκφράζει από την αρχή τη δυσφορία του απέναντι στη γραμμική ακολουθία που θέλει την αρχαία Ελλάδα να γεννά τη Ρώμη, τη Ρώμη τη χριστιανική Ευρώπη, την Ευρώπη την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, και τον Διαφωτισμό τη Βιομηχανική Επανάσταση και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Δεν αρνείται τη σημασία της, αλλά αμφισβητεί τη μετατροπή της σε μοναδικό σκελετό της παγκόσμιας ιστορίας. Αν αφαιρέσει κανείς την αυτονόητη κεντρική θέση της Δύσης, η ζώνη ανάμεσα στην ανατολική Μεσόγειο και τα Ιμαλάια αποκαλύπτεται ως το πραγματικό σταυροδρόμι της Ευρασίας, με τη Βαβυλώνα, τη Νινευή, τη Μερβ, τη Ρέι, τη Βαγδάτη, την Μπουχάρα και τη Σαμαρκάνδη ως κέντρα εμπορίου, επιστημονικής γνώσης και υψηλής διοίκησης σε διαφορετικές περιόδους.
Ο ίδιος ο όρος «Δρόμοι του Μεταξιού» παραπλανά αν εκληφθεί κυριολεκτικά. Δεν επρόκειτο για μία οδό ούτε μόνο για χερσαίες διαδρομές, αλλά για ένα πλέγμα χερσαίων και θαλάσσιων δικτύων από τα οποία κινούνταν μπαχαρικά, μέταλλα, άλογα, γούνες, σιτηρά, πολύτιμοι λίθοι, σκλάβοι, χαρτί, όπλα και αργότερα πετρέλαιο. Το βιβλίο δεν εξιδανικεύει τη διασύνδεση, αφού οι ίδιοι δρόμοι υπήρξαν δρόμοι πίστης και χρυσού, αλλά και σκλαβιάς, πολέμου και τραγωδίας. Η μογγολική επέκταση ενοποίησε τεράστιες εκτάσεις και διευκόλυνε το εμπόριο, η αυξημένη συνδεσιμότητα όμως συνέβαλε και στην ταχύτητα εξάπλωσης της πανώλης.
Η μεγάλη μετατόπιση έρχεται στα τέλη του 15ου αιώνα, με τα ταξίδια του Κολόμβου και του Βάσκο ντα Γκάμα, και η άνοδος της Ευρώπης αποδίδεται όχι σε κάποια έμφυτη υπεροχή, αλλά στην πρόσβαση σε νέες θαλάσσιες διαδρομές, στην αποικιοκρατία και στη μαζική εισροή πολύτιμων μετάλλων από την Αμερική. Το ασήμι είναι το υπόδειγμα της μεθόδου, καθώς η εξόρυξή του στην Αμερική και η ζήτησή του στην Κίνα συνέδεσαν περιοχές τις οποίες εξετάζει χωριστά η συμβατική ιστοριογραφία.
Το 2018, με το βιβλίο «The New Silk Roads: The Present and Future of the World» (Οι νέοι δρόμοι του μεταξιού: Το παρόν και το μέλλον του κόσμου), ο Frankopan μεταφέρει τον ίδιο φακό στη συγκυρία και περιγράφει πέντε διαδρομές, προς την Ανατολή, προς την καρδιά του κόσμου, προς το Πεκίνο, προς την αντιπαλότητα και προς το μέλλον. Αφετηρία είναι η ταχύτητα με την οποία άλλαξε ο κόσμος μέσα σε μία γενιά, καθώς χώρες που στις αρχές της δεκαετίας του 1990 θεωρούνταν περιφερειακές απέκτησαν εταιρείες παγκόσμιας εμβέλειας, αεροπορικούς κόμβους και νέες καταναλωτικές τάξεις.
Πίσω από τα παραδείγματα βρίσκεται η γεωγραφία των πόρων, καθώς Μέση Ανατολή, Ρωσία και Κεντρική Ασία συγκεντρώνουν τεράστιο μέρος των αποδεδειγμένων παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου, ενώ η Κίνα κατέχει κυρίαρχη θέση στην παραγωγή σπάνιων γαιών. Η κινεζική πρωτοβουλία Belt and Road παρουσιάζεται ως σχέδιο υποδομών και χρηματοδότησης τεράστιας κλίμακας που δημιουργεί ευκαιρίες αλλά και εξαρτήσεις, αμφιβολίες για τη βιωσιμότητα του χρέους και ερωτήματα για το ποιος αποκομίζει τη μεγαλύτερη αξία. Το βασικό μήνυμα είναι ότι η ψηφιακή οικονομία μπορεί να εμφανίζεται άυλη, στηρίζεται όμως σε ορυχεία, εργοστάσια, καλώδια, λιμάνια και εφοδιαστικές αλυσίδες.
Πρωταγωνίστρια η Γη
Το πιο φιλόδοξο βήμα είναι το πρόσφατο βιβλίο «The Earth Transformed: An Untold History» (Oι μεταμορφώσεις της Γης: Κλίμα, οικολογία και ιστορία), που κυκλοφόρησε το 2023, μια αφήγηση που αρχίζει πριν από την εμφάνιση του ανθρώπου και φτάνει έως τη σημερινή κλιματική κρίση. Το κλίμα παύει να λειτουργεί ως εξωτερική δύναμη που ρίχνει περιστασιακά μια αυτοκρατορία και γίνεται το πλαίσιο μέσα στο οποίο καθίσταται δυνατή κάθε πολιτική και οικονομική επιλογή.
Ο Frankopan γράφει για πυρήνες πάγου, δακτυλίους δέντρων, ιζήματα, γύρη, γενετικά δεδομένα και ισοτοπικές αναλύσεις, μετατρέποντας το ίδιο το φυσικό περιβάλλον σε αρχείο, χωρίς να υποπίπτει σε περιβαλλοντικό ντετερμινισμό. Η σύμπτωση μιας ξηρασίας με μια αναταραχή δεν αρκεί για να αποδείξει αιτιότητα, ο ίδιος φυσικός κλυδωνισμός μπορεί να έχει διαφορετικό αποτέλεσμα ανάλογα με τη διοίκηση, την κοινωνική ανισότητα και τα εμπορικά δίκτυα. Στη βιομηχανική εποχή η σχέση αλλάζει κλίμακα, ο άνθρακας και αργότερα το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο επιτρέπουν πρωτοφανή μεγέθυνση, ενώ η ρύπανση και οι εκπομπές παύουν να είναι τοπικό πρόβλημα.
Διαβασμένα μαζί, τα τρία έργα συνθέτουν ένα ενιαίο επιχείρημα. Οι Δρόμοι του Μεταξιού δείχνουν πού κινούνται οι ροές και το τρίτο βιβλίο εξηγεί πάνω σε ποια υλική βάση μπορούν να υπάρξουν. Ένας εμπορικός διάδρομος εξαρτάται από νερό, τροφή, ασφαλή περάσματα και κοινωνίες ικανές να συντηρούν υποδομές, ενώ μια αυτοκρατορία χρειάζεται φορολογήσιμα πλεονάσματα και ανθεκτικές γραμμές ανεφοδιασμού.
Τα όρια της μεθόδου είναι επίσης ορατά. Η μεταφορά των Δρόμων του Μεταξιού είναι τόσο ευέλικτη, ώστε κινδυνεύει να μετατραπεί σε απόλυτο κλειδί, ενώ η κατάληξη της αφήγησης στην επάνοδο της Ασίας ενέχει τον κίνδυνο της αναδρομικής αναγκαιότητας, σαν να οδηγούσε αναπόφευκτα η μακρά ιστορία στη σημερινή άνοδο της Κίνας.
Μέσα από τα βιβλία του Frankopan, η ανατολική Μεσόγειος επανατοποθετείται μέσα στη μεγάλη ευρασιατική εικόνα, η ελληνιστική ιστορία και το Βυζάντιο παύουν να είναι απλώς αφετηρία ή πρόλογος της Δύσης, ενώ τα λιμάνια, η ναυτιλία και οι ενεργειακές διαδρομές τοποθετούν την Ελλάδα εκεί όπου συναντώνται κινεζικά, ευρωπαϊκά, αμερικανικά, ρωσικά και μεσανατολικά συμφέροντα. Το συμπέρασμα από τις εργασίες του κορυφαίου ιστορικού δεν είναι ότι η γεωγραφία επιβάλλει μία πολιτική, αλλά ότι δημιουργεί επιλογές και εξαρτήσεις που πρέπει να γίνονται κατανοητές σε βάθος χρόνου.
