Η Ελλάδα πέτυχε μέσα σε λίγα χρόνια μία από τις μεγαλύτερες μειώσεις του κενού ΦΠΑ στην Ευρώπη. Την ίδια στιγμή, για τρίτη συνεχόμενη χρονιά κατατάσσεται ως η πιο πολύπλοκη χώρα στον κόσμο για τη λειτουργία μιας επιχείρησης. Τα δύο φαινόμενα δεν είναι άσχετα. Ψηφιοποίηση χωρίς απλοποίηση καταλήγει σε ψηφιακή γραφειοκρατία.
Η ελληνική οικονομία τα τελευταία χρόνια βιώνει έναν μετασχηματισμό με δύο τελείως διαφορετικά πρόσωπα. Από τη μία πλευρά, το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και η ΑΑΔΕ πανηγυρίζουν και όχι αδικαιολόγητα, για τη σημαντική συρρίκνωση της φοροδιαφυγής, τη μείωση του «κενού ΦΠΑ» (VAT gap) και την αύξηση των δημοσίων εσόδων. Από την άλλη πλευρά, ο επιχειρηματικός κόσμος, και ειδικά οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ) μαζί με τον λογιστικό κλάδο, βρίσκονται στα όρια της εξάντλησης.
Η επιβεβαίωση αυτής της διπλής πραγματικότητας ήρθε με τον πλέον επίσημο τρόπο: για τρίτη συνεχόμενη χρονιά, η Ελλάδα κατατάσσεται στην 1η θέση παγκοσμίως σε επιχειρηματική πολυπλοκότητα, σύμφωνα με τον δείκτη Global Business Complexity Index (GBCI) της TMF Group, ξεπερνώντας χώρες με παραδοσιακά γραφειοκρατικά περιβάλλοντα.
Πώς φτάσαμε όμως στο παράδοξο, η ψηφιοποίηση, που θεωρητικά διευκολύνει το επιχειρείν, να αυξάνει δραματικά το λειτουργικό βάρος των επιχειρήσεων; Και ποιες λύσεις μπορεί να προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ);
VAT gap: από 24% σε 11,4%. Η ψηφιοποίηση πέτυχε, αλλά με ποιο κόστος;
Η πλατφόρμα MyDATA αποτέλεσε την αιχμή του δόρατος της ΑΑΔΕ για τη διαφάνεια στις συναλλαγές. Σε συνδυασμό με την υποχρεωτική διασύνδεση των POS με τις ταμειακές μηχανές και τα συστήματα ERP, το κράτος απέκτησε για πρώτη φορά μια πολύ καλή εικόνα των εσόδων και των εξόδων των επιχειρήσεων σε πραγματικό χρόνο.
Τα αποτελέσματα στο πεδίο της φορολογικής συμμόρφωσης είναι αναμφισβήτητα: δραστική μείωση της απόκρυψης τζίρου: Η αυτόματη διαβίβαση παραστατικών, οι ηλεκτρονικές διασταυρώσεις και η διεύρυνση των ηλεκτρονικών πληρωμών περιόρισαν σημαντικά τα περιθώρια απόκρυψης συναλλαγών. Με τον περιορισμό του κενού ΦΠΑ (VAT gap) η Ελλάδα κάλυψε σημαντικό έδαφος σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, αυξάνοντας τα εισπραχθέντα έσοδα χωρίς την επιβολή νέων φόρων. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα αυτή στηρίχθηκε στην μετακύλιση του ελεγκτικού έργου του κράτους στην ίδια την ιδιωτική οικονομία.
Θα ήταν εύκολο να συμπεράνει κανείς ότι MyDATA, POS και ψηφιακές διασταυρώσεις είναι απλώς πρόσθετες γραφειοκρατικές επιβαρύνσεις. Τα δεδομένα όμως δεν επιτρέπουν ένα τόσο απλό συμπέρασμα. Ένας από τους πιο αξιόπιστους διεθνώς συγκρίσιμους δείκτες είναι το Κενό Συμμόρφωσης ΦΠΑ (VAT compliance gap) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που υπολογίζεται ως η διαφορά μεταξύ του ΦΠΑ που θεωρητικά θα έπρεπε να εισπραχθεί και αυτού που τελικά εισπράττεται. Χωρίς να ταυτίζεται με τη φοροδιαφυγή, καθώς περιλαμβάνει και άλλες μορφές μη συμμόρφωσης, αποτελεί έναν εξαιρετικά χρήσιμο δείκτη. Και στην Ελλάδα η βελτίωση είναι θεαματική. Το VAT compliance gap μειώθηκε από 24% το 2019 σε 11,4% το 2023. Το 2023 η Ελλάδα εισέπραξε 19,756 δισ. ευρώ ΦΠΑ, ενώ το κενό υπολογίστηκε στα 2,532 δισ. ευρώ. Μόνο σε σχέση με το 2022 μειώθηκε κατά 1,1 ποσοστιαία μονάδα.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει γενικότερα ότι η ψηφιοποίηση έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στη βελτίωση της φορολογικής είσπραξης, μέσω ολοκληρωμένων πληροφοριακών συστημάτων, αυτοματοποιημένου reporting και καλύτερης αξιοποίησης των δεδομένων. Ταυτόχρονα, η επέκταση των POS και η διασύνδεσή τους με τις ταμειακές περιόρισαν σημαντικά τη δυνατότητα μιας συναλλαγής να πραγματοποιείται χωρίς να αφήνει ψηφιακό αποτύπωμα. Άρα η συζήτηση δεν μπορεί να είναι «MyDATA ή όχι MyDATA». Ούτε «POS ή όχι POS». Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό: Μπορούμε να έχουμε τον ίδιο ή και μεγαλύτερο βαθμό φορολογικών αποτελεσμάτων με λιγότερη πολυπλοκότητα και τελικά μικρότερο κόστος συμμόρφωσης;
Πού παράγεται η πολυπλοκότητα: MyDATA, POS και Εργασιακή Νομοθεσία
Σύμφωνα με την ανάλυση της TMF Group, η πρωτιά της Ελλάδας στην επιχειρηματική πολυπλοκότητα δεν οφείλεται στην έλλειψη τεχνολογίας, αλλά στην υπερβολική συχνότητα νομοθετικών αλλαγών συνεχών μεταρρυθμίσεων, τις ασάφειες και την τεχνική δυσκαμψία των συστημάτων. Στην ελληνική επιχειρηματική καθημερινότητα, η πολυπλοκότητα αποτυπώνεται ιδιαίτερα στα παρακάτω τρία πεδία:
- Στα θέματα του MyDATA όπου η απαίτηση για ταύτιση εσόδων και εξόδων, οι παρατάσεις, οι αλλαγές στους τύπους παραστατικών και μερικές τεχνικές αστοχίες της πλατφόρμας μετέτρεψαν τα λογιστήρια των επιχειρήσεων σε καταγραφικούς μηχανισμούς που αναλώνουν δεκάδες ώρες στην επίλυση ασυμφωνιών ERP – ΑΑΔΕ.
- Στη διασύνδεση POS και Ταμειακών όπου παρά τη σωστή στόχευση για την πάταξη της φοροδιαφυγής, η υλοποίηση συνοδεύτηκε από τεχνικά προβλήματα και σημαντικά κόστη αναβάθμισης εξοπλισμού, δημιουργώντας αναστάτωση στην αγορά και στην αρχή τουλάχιστον καθυστερήσεις στις καθημερινές συναλλαγές.
- Στην εργασιακή νομοθεσία που αν και θετική για την προστασία των εργαζομένων, πρόσθεσε ένα νέο επίπεδο διοικητικής πολυπλοκότητας. Η διαχείριση βαρδιών και οι τροποποιήσεις του ωραρίου αυξάνουν το κόστος λειτουργίας, ειδικά στους κλάδους της εστίασης, του τουρισμού και του λιανεμπορίου.
Από την 6η θέση το 2022 στην πρώτη μέσα σε δύο χρόνια
Η πορεία της Ελλάδας στον Global Business Complexity Index (GBCI) της TMF είναι εντυπωσιακή: Από την 6η θέση το 2022, στη 2η το 2023 και σταθερά στην 1η το 2024, το2025 και το 2026. Πρέπει βέβαια να διευκρινιστεί τι ακριβώς σημαίνει αυτή η κατάταξη. Ο GBCI δεν είναι ένας γενικός δείκτης ανταγωνιστικότητας, ούτε σημαίνει ότι η Ελλάδα είναι η «χειρότερη χώρα για επενδύσεις». Η ίδια η TMF τον χρησιμοποιεί για να αποτυπώσει την πολυπλοκότητα που αντιμετωπίζουν οι επιχειρήσεις κατά την ίδρυση και λειτουργία τους αλλά και ως μέτρηση, μεταξύ άλλων, του «dead-weight cost» δηλαδή της απώλειας της οικονομικής αποδοτικότητας μιας επιχείρησης για την τήρηση των κανόνων που επιβάλει κάθε χώρα.
Η ελληνική επιδείνωση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Ήδη από το 2022, όταν η χώρα βρισκόταν στην 6η θέση, η TMF έκανε λόγο για 150-200 νέους νόμους και 1.500-2.000 νέες αποφάσεις ετησίως, ενώ το 2024 όταν ήρθε η πρωτιά που διατηρείται μέχρι σήμερα, η πολυπλοκότητα επεκτάθηκε πέρα από τη Λογιστική και Φορολογική Συμμόρφωση και στα εργασιακά.
Βέβαια η τάση αύξησης της πολυπλοκότητας στη Λογιστική και Φορολογική Συμμόρφωση εμφανίστηκε σχεδόν ταυτόχρονα σε όλες τις χώρες λόγω των απαιτήσεων των ψηφιακών αναφορών και της ηλεκτρονικής τιμολόγησης. Το πρόβλημα επομένως δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό όμως η έντασή του στην Ελλάδα, φαίνεται ότι είναι πάνω από το μέσο όρο.
Οι επιπτώσεις στην πραγματική οικονομία
Η εμπειρία μου από την εγκατάσταση και υποστήριξη συστημάτων SAP, δείχνει ότι η πολυπλοκότητα δεν επιβαρύνει μόνο τις ελληνικές επιχειρήσεις αλλά και τις πολυεθνικές, οι οποίες αναγκάζονται να προσαρμόζουν τα διεθνή τους συστήματα στις μεταβαλλόμενες ελληνικές απαιτήσεις. Η «Ελληνικοποίηση του SAP» επεκτάθηκε στα ηλεκτρονικά βιβλία (e-books) τα ηλεκτρονικά τιμολόγια (e-imvoices) και τελευταία και στα ψηφιακά παραστατικά διακίνησης (e-delivery notes). Για τις σχετικά μικρότερες Ελληνικές επιχειρήσεις, το κόστος συμμόρφωσης (λογισμικό και συμβουλευτικές υπηρεσίες) αρκετές φορές λειτούργησε ως εμπόδιο στην ανάπτυξη. Για τις πολυεθνικές, που δεν μπορούσαν να διαχειριστούν από απόσταση ένα τόσο μεταβαλλόμενο περιβάλλον, η Ελλάδα άρχισε να απαιτεί εξειδικευμένους συμβούλους τόσο για να εξηγήσουν τις απαιτήσεις (legal requirements) όσο και για να διαμορφώσουν και να συνδέσουν το SAP με τους παρόχους και την ΑΑΔΕ.
Η πολυπλοκότητα επομένως δεν είναι θεωρητική αλλά μεταφράζεται σε περισσότερες ώρες συμβούλων και λογιστών και τελικά σε κόστος. Η TMF κατατάσσει δίπλα στην Ελλάδα το Μεξικό και τη Βραζιλία, που είναι χώρες με πολυεπίπεδα φορολογικά συστήματα και επίσης συχνές αλλαγές. Όμως η λίστα περιλαμβάνει και άλλες χώρες της Ευρώπης, όπως η Γαλλία και η Ιταλία, δείχνοντας ότι το πρόβλημα δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Ωστόσο, η σταθερότητα της ελληνικής πρωτιάς για τρία χρόνια υπογραμμίζει ένα δομικό ζήτημα: Η «ψηφιοποίηση χωρίς απλοποίηση» καταλήγει τελικά σε «ψηφιακή γραφειοκρατία».
Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να δώσει τη λύση; Η ΑΑΔΕ έχει ήδη τα δεδομένα
Για δεκαετίες το μεγαλύτερο πρόβλημα του φορολογικού ελέγχου ήταν η έλλειψη δεδομένων. Σήμερα αρχίζει να συμβαίνει το αντίθετο. Η ΑΑΔΕ διαθέτει τεράστιους όγκους πληροφοριών από δηλώσεις, MyDATA, POS, τραπεζικά δεδομένα και άλλες πηγές. Και ήδη προχωρά στην αξιοποίηση τεχνολογιών ΤΝ, predictive models και big data για την καλύτερη στόχευση της φοροδιαφυγής και τον ταχύτερο εντοπισμό ύποπτων συναλλαγών και αποκλίσεων.
Περνά από τον μαζικό έλεγχο στη συμμόρφωση, βασισμένη στη διαχείριση κινδύνων (risk-based compliance) αλλάζοντας ριζικά τον τρόπο διενέργειας των φορολογικών ελέγχων. Αντί κάθε επιχείρηση να αντιμετωπίζεται περίπου ως δυνητικά ύποπτη και να επιβαρύνεται με ολοένα περισσότερες αποδεικτικές διαδικασίες, τα συστήματα μπορούν να αναζητούν μοτίβα υψηλού κινδύνου. Όπως π.χ. ασυνήθιστες αποκλίσεις μεταξύ POS και δηλωμένου τζίρου, ασυμφωνίες μεταξύ αγορών, πωλήσεων και ΦΠΑ, ακραία περιθώρια κέρδους σε σχέση με ομοειδείς επιχειρήσεις, ύποπτες αλληλουχίες τιμολογίων, ασυνήθιστες ακυρώσεις συναλλαγών, δίκτυα επιχειρήσεων με κυκλικές συναλλαγές ή απότομες αλλαγές οικονομικής συμπεριφοράς που δεν δικαιολογούνται από την ιστορική εικόνα μιας επιχείρησης. Η ΤΝ δεν θα αποφασίζει ποιος είναι φοροφυγάς. Μπορεί όμως να βοηθά την ΑΑΔΕ να αποφασίζει πού αξίζει να γίνει έλεγχος. Η διαφορά είναι τεράστια.
Πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί πρακτικά η ΤΝ;
Εφόσον η τεχνολογία δημιούργησε ένα υπερβολικά περίπλοκο κανονιστικό πλαίσιο, η ίδια η τεχνολογία οφείλει να προσφέρει τη λύση. Η ΤΝ μπορεί να λειτουργήσει ως ο καταλύτης που θα γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ κρατικών απαιτήσεων και επιχειρηματικής ευελιξίας με διαδικασίες όπως οι παρακάτω:
- Αυτοματοποίηση και Έξυπνη Συμφωνία ώστε τα ERP να αναλάβουν την αυτόματη κατηγοριοποίηση παραστατικών στο MyDATA, αναγνωρίζοντας μοτίβα και διορθώνοντας αυτόματα λάθη χαρακτηρισμών.
- Προγνωστική Συμμόρφωση με χρήση «ψηφιακών βοηθών συμμόρφωσης» που παρακολουθούν τις συνεχείς αλλαγές στη φορολογική και εργασιακή νομοθεσία, προσαρμόζοντας τους κανόνες των ERP χωρίς να απαιτείται συνεχής προσαρμογή του λογισμικού και επανεκπαίδευση του προσωπικού.
- Ενσωμάτωση της ΤΝ στην Δημόσια Διοίκηση και την ΑΑΔΕ ώστε να μπορεί να λύσει το μεγαλύτερο πρόβλημα των επιχειρήσεων: την ασάφεια των εγκυκλίων. Πράκτορες ΤΝ (AI Agents) θα μπορούσαν να δίνουν άμεσες και σαφείς απαντήσεις σε ερωτήματα λογιστών, βασισμένες σε επίσημη και διαρκώς ενημερωμένη κανονιστική βάση, με δυνατότητα παραπομπής σε δεσμευτική διοικητική απάντηση όπου απαιτείται, καταργώντας το καθεστώς των διευκρινίσεων.
ΤΝ για απλοποίηση: «Once only, Compliance by exception, Rules as code»
Αν το κράτος χρησιμοποιήσει την ΤΝ αποκλειστικά για να κάνει αποτελεσματικότερους τους ελέγχους, θα έχουμε δημιουργήσει έναν ισχυρότερο φορολογικό μηχανισμό. Όχι όμως και ένα καλύτερο επιχειρηματικό περιβάλλον. Η πραγματική μεταρρύθμιση θα έρθει όταν η ίδια η τεχνολογία χρησιμοποιηθεί τόσο από το κράτος για να μειώσει το κόστος του συνεπούς φορολογούμενου όσο και από τις επιχειρήσεις που θα χρησιμοποιούν συστήματα ERP με ενσωματωμένη ΤΝ ώστε όλες οι καταχωρήσεις τους να είναι επαρκείς και νόμιμες.
Από την πλευρά των απαιτήσεων των ελεγκτικών μηχανισμών η ΤΝ δεν έχει παρά να εξασφαλίσει την υιοθέτηση και τήρηση των παγκόσμιων βασικών αρχών απλοποίησης:
- Όλα δηλώνονται μία μόνο φορά (Once only): Το κράτος δεν ξαναζητά δεδομένα που ήδη διαθέτει.
- Συμμόρφωση κατ’ εξαίρεση (Compliance by exception): Οι άνθρωποι θα ασχολούνται μόνο με τις αποκλίσεις, όχι με τις σωστές συναλλαγές. Π.χ. η ΤΝ μπορεί να εντοπίζει πιθανές παραβάσεις και να προτείνει συγκεκριμένες ενέργειες που πρέπει να πραγματοποιήσει η επιχείρηση.
- Κανόνες σε μηχανικά αναγνώσιμη μορφή (Rules as code): Οι όποιες αλλαγές και οι νέοι κανόνες θα δημοσιεύονται και σε μηχανικά αναγνώσιμη μορφή, ώστε ERP και λογιστικά συστήματα να έχουν άμεση πρόσβαση σε αυτούς και να ενημερώνονται αυτόματα επιτυγχάνοντας ελαχιστοποίηση των ασαφειών
Από την πλευρά των επιχειρήσεων φανταστείτε έναν βοηθό συμμόρφωσης ΤΝ (AI compliance assistant) ενσωματωμένο στο ERP, ο οποίος θα γνωρίζει τις τελευταίες φορολογικές και εργασιακές αλλαγές, θα εντοπίζει αυτόματα τις αποκλίσεις μεταξύ ERP και MyDATA, θα προειδοποιεί πριν από μια λανθασμένη υποβολή, θα προτείνει τις κατάλληλες διορθώσεις, θα παρακολουθεί τις προθεσμίες, θα ελέγχει τις συμφωνίες του ΦΠΑ και θα συγκρίνει τις υποχρεώσεις της επιχείρησης με τα δεδομένα που ήδη διαθέτει η ΑΑΔΕ. Και όλα αυτά πριν φτάσει το πρόβλημα στον λογιστή ή στον φορολογικό έλεγχο. Η συζήτηση αυτή έχει ήδη αρχίσει στα διεθνή επιχειρησιακά λογισμικά (SAP, Oracle, Microsoft κλπ.) αλλά και στα Ελληνικά, με εφαρμογές ΤΝ που θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον εντοπισμό λαθών και αποκλίσεων στα MyDATA πριν από τον φορολογικό έλεγχο.
Ο νέος KPI του ψηφιακού κράτους: Πόσες ώρες γραφειοκρατίας καταργήσαμε;
Η χρήση της ΤΝ δεν πρέπει να γίνει με νέες πλατφόρμες. Νέα credentials. Νέα API. Νέα reports. Νέες υποχρεώσεις. Νέα deadlines και νέα chatbots για να μας εξηγεί πώς να τα κάνουμε όλα αυτά. Αυτό δεν θα ήταν απλοποίηση. Απαιτείται εργασία που η επιτυχία της δεν θα μετρηθεί από το πόσα AI projects θα υλοποιήσει η φορολογική διοίκηση, αλλά από το πόσες διαδικασίες θα εξαφανιστούν για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις. Ένας διαφορετικός KPI για το ψηφιακό κράτος. Δεν ενδιαφέρει πόσες υπηρεσίες έγιναν ηλεκτρονικές. Πόσες συναλλαγές περνούν από το MyDATA. Πόσα POS διασυνδέθηκαν. Αυτό που ενδιαφέρει είναι πόσες διαδικασίες καταργήθηκαν και πόσες λιγότερες ώρες ελέγχων και συμμόρφωσης χρειάστηκε μια επιχείρηση φέτος σε σχέση με πέρυσι. Αυτός θα ήταν ένας πραγματικός KPI απλοποίησης. Διότι η παραγωγικότητα μιας οικονομίας δεν αυξάνεται μόνο με περισσότερα μηχανήματα ή software, αλλά κυρίως όταν ένας επιχειρηματίας, ένας λογιστής, ένας οικονομικός διευθυντής ξοδεύει δύο ώρες αντί για δέκα για μια υποχρέωση προς το Δημόσιο.
Ο στόχος: Από Νο1 στην πολυπλοκότητα, Νο1 στην απλοποίηση
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται πλέον να διαλέξει ανάμεσα σε ένα χαλαρό φορολογικό σύστημα με υψηλή φοροδιαφυγή και σε ένα αποτελεσματικό φορολογικό σύστημα με τεράστιο διοικητικό κόστος. Η τεχνολογία επιτρέπει ισχυρό έλεγχο καθώς τα δεδομένα και η ψηφιακή υποδομή υπάρχουν. Καθώς η ΤΝ αρχίζει να εισέρχεται στη φορολογική διοίκηση, δεν πρέπει να ζητηθούν ακόμη περισσότερα δεδομένα από τις επιχειρήσεις αλλά να προκύψει περισσότερη νοημοσύνη από τα δεδομένα που ήδη υπάρχουν.
Επίσης δεν πρέπει οι κανόνες να αλλάζουν κάθε μήνα. Χρειάζονται μεγάλες περίοδοι σταθερότητας και πραγματική διαλειτουργικότητα μεταξύ κρατικών συστημάτων (MyDATA, ΕΡΓΑΝΗ, ΓΕΜΗ, TAXISnet) ώστε να μη χρειάζονται διπλές και τριπλές καταχωρήσεις των ίδιων δεδομένων. Τέλος η χρήση ΤΝ δεν πρέπει να περιοριστεί μόνο στους ελέγχους, αλλά να επεκταθεί κυρίως και για υποστήριξη των επιχειρήσεων (με chatbot που εξηγούν κανόνες, αυτόματες ειδοποιήσεις για προθεσμίες, προληπτικές διορθώσεις).
Η μάχη κατά της φοροδιαφυγής έχει αποδώσει καρπούς. Τώρα πρέπει να κερδηθεί και η μάχη κατά της πολυπλοκότητας.
Η επόμενη μεγάλη μεταρρύθμιση δεν είναι να ζητά το κράτος περισσότερα δεδομένα. Είναι να χρησιμοποιήσει καλύτερα αυτά που ήδη έχει αξιοποιώντας την ΤΝ. Και ο πραγματικός δείκτης επιτυχίας της ΤΝ δεν θα είναι πόσους ελέγχους έκανε, αλλά πόσες ώρες γραφειοκρατίας επέστρεψε στην πραγματική οικονομία.
