Κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση συνοδεύεται από τον ίδιο περίπου φόβο: οι μηχανές θα μας πάρουν τις δουλειές. Με την τεχνητή νοημοσύνη, όμως, υπάρχει μια σημαντική διαφορά. Αυτή τη φορά δεν ανησυχούν οι εργάτες των εργοστασίων, οι οδηγοί ή όσοι εκτελούν επαναλαμβανόμενες χειρωνακτικές εργασίες. Αυτή τη φορά η ανησυχία έχει ανέβει στους ορόφους των γραφείων. Ανησυχούν τα «λευκά κολάρα».
Με αφορμή ένα δοκίμιο που δημοσίευσε ο Bill Gates στο Gates Notes στις 26 Αυγούστου 2026 με τίτλο “The turbulent AI era is here” προκύπτει ένα ενδιαφέρον ερώτημα: μήπως η ΤΝ δεν απειλεί τόσο την εργασία όσο τη σπανιότητα της εξειδικευμένης γνώσης και μαζί της, τα οικονομικά και κοινωνικά προνόμια όσων την κατείχαν;
Μπορεί να επαναληφθεί το παράδοξο του Jevons 160 χρόνια μετά;
Το 1865 ο βρετανός οικονομολόγος William Jevons παρακολουθώντας την βιομηχανική επανάσταση της εποχής, παρατήρησε κάτι παράδοξο. Οι νέες ατμομηχανές χρησιμοποιούσαν τον άνθρακα πολύ αποδοτικότερα. Θα περίμενε λοιπόν κανείς ότι η συνολική κατανάλωση άνθρακα θα μειωνόταν. Συνέβη όμως το αντίθετο. Καθώς η χρήση του άνθρακα έγινε αποδοτικότερη, οι ατμομηχανές έγιναν πιο συμφέρουσες σε όλο και περισσότερες δραστηριότητες και η χρήση τους εξαπλώθηκε με αποτέλεσμα την αύξηση της συνολικής κατανάλωσης άνθρακα. Αυτό έμεινε στην οικονομική ιστορία ως «παράδοξο του Jevons».
Κάτι ανάλογο μπορεί να συμβεί σήμερα με την τεχνητή νοημοσύνη. Ας πάρουμε για παράδειγμα μία υπηρεσία που επηρεάζεται καθοριστικά από τη ΤΝ: τον προγραμματισμό software. Αν χάρη στην ΤΝ ένας προγραμματιστής μπορεί να παράγει σε μία ημέρα προγράμματα που παλαιότερα απαιτούσαν πέντε ημέρες, η πρώτη και προφανής σκέψη είναι θα χρειάζεται το ένα πέμπτο των προγραμματιστών. Λόγω όμως της αύξησης της παραγωγικότητας ο προγραμματισμός γίνεται φθηνότερος. Επομένως περισσότερες επιχειρήσεις μπορούν να αποκτήσουν software που λόγω κόστους ανέβαλαν. Αν η παραγωγικότητα πενταπλασιαστεί αλλά η πτώση του κόστους δεκαπλασιάσει τη ζήτηση για software, το παράδοξο είναι προφανές: αντί να χρειαζόμαστε λιγότερους, χρειαζόμαστε περισσότερους προγραμματιστές.
Ακριβώς το ίδιο φαινόμενο μπορεί να εμφανιστεί και για τις νομικές εργασίες, το design, το marketing, τις συμβουλευτικές υπηρεσίες και την παραγωγή περιεχομένου και γενικά όσες εργασίες αναμένονται να επηρεαστούν από την ΤΝ. Αν το κόστος των συμβουλευτικών υπηρεσιών μειωθεί κατά 50%, θα εξακολουθήσουμε να αγοράζουμε την ίδια ποσότητα; Ή μήπως χιλιάδες μικρές επιχειρήσεις που σήμερα δεν απευθύνονται καν σε εταιρίες συμβούλων θα αρχίσουν κι αυτές να ζητούν υπηρεσίες; Αν οι νομικές εργασίες ή οι διαφημιστικές καμπάνιες γίνουν πολύ φθηνότερες, θα τις ζητάμε το ίδιο ή πολύ περισσότερο;
Τι δείχνουν μέχρι σήμερα οι αριθμοί
Το ίδιο συμπέρασμα, με αριθμούς, έρχεται από το World Economic Forum (WEF). Το Future of Jobs Report 2025 του WEF εκτιμά ότι οι μεγάλες τεχνολογικές, οικονομικές, δημογραφικές και περιβαλλοντικές αλλαγές, με την ΤΝ ανάμεσά τους, μπορεί έως το 2030 να εκτοπίσουν 92 εκατ. σημερινές θέσεις και να δημιουργήσουν 170 εκατ. νέες, με καθαρό κέρδος 78 εκατομμύρια θέσεις. Και σήμερα είναι ήδη μετρήσιμο: ανάλυση του LinkedIn που επικαλείται το WEF εκτιμά ότι η ΤΝ έχει ήδη προσθέσει 1,3 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας.
Υπάρχουν ήδη ενδείξεις ότι η αύξηση της παραγωγικότητας δημιουργεί νέες αγορές και νέους ρόλους που πριν λίγα χρόνια δεν υπήρχαν: μηχανικοί προτροπών, σχεδιαστές για πράκτορες ΤΝ, ειδικοί διακυβέρνησης συστημάτων, συντηρητές υποδομών δεδομένων. Με άλλα λόγια, η ΤΝ προς το παρόν φαίνεται να καταργεί περισσότερο επιμέρους εργασίες παρά ολόκληρα επαγγέλματα και τα μετασχηματίζει απαιτώντας άλλες δεξιότητες. Αυτό δεν είναι καινούργιο. Το ίδιο έγινε με τον αργαλειό, τον ηλεκτρονικό υπολογιστή και το διαδίκτυο. Η διαφορά είναι ότι αυτή τη φορά η αυτοματοποίηση ανεβαίνει στους ορόφους των γραφείων.
Η ΤΝ δεν αυτοματοποιεί επαγγέλματα αλλά εργασίες στα ανώτερα κοινωνικά σκαλιά
Ρωτάμε για παράδειγμα: «Θα αντικαταστήσει η ΤΝ τους δικηγόρους;» Ίσως είναι λάθος ερώτηση. Ένας δικηγόρος δεν παρέχει μία μόνο υπηρεσία. Διαβάζει συμβάσεις, αναζητεί νομολογία, συντάσσει κείμενα, συναντά πελάτες, διαπραγματεύεται, αξιολογεί κινδύνους, επιλέγει στρατηγική, αναλαμβάνει ευθύνες. Η ΤΝ μπορεί να αυτοματοποιήσει ένα σημαντικό ποσοστό αυτών των εργασιών χωρίς όμως να «αυτοματοποιήσει τον δικηγόρο». Το ίδιο ισχύει για τον προγραμματιστή, τον γιατρό, τον λογιστή, το σύμβουλο επιχειρήσεων. Η έκθεση ενός επαγγέλματος στην ΤΝ δεν ισοδυναμεί με εξαφάνισή του.
Οι προηγούμενες μεγάλες περίοδοι αυτοματοποίησης δημιούργησαν τεράστιες κοινωνικές ανατροπές, αλλά είχαν μια σχετικά σταθερή κατεύθυνση. Οι μηχανές αντικαθιστούσαν κυρίως τη σωματική δύναμη και τις επαναλαμβανόμενες εργασίες. Η ΤΝ κάνει κάτι διαφορετικό. Γράφει. Προγραμματίζει. Αναλύει δεδομένα. Διαβάζει συμβάσεις. Συνοψίζει. Με άλλα λόγια, εισέρχεται ακριβώς στις δραστηριότητες πάνω στις οποίες η μορφωμένη μεσαία και ανώτερη επαγγελματική τάξη οικοδόμησε την οικονομική της αξία. Και αυτό ίσως εξηγεί ένα μέρος της έντασης της σημερινής συζήτησης.
Αν όλοι με την ΤΝ αποκτούν έναν «ειδικό», πόσο σπάνιος είναι ο ειδικός;
Για δεκαετίες η οικονομική αξία πολλών «white-collar επαγγελμάτων» βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στη σπανιότητα. Η νομική γνώση ήταν δύσκολο να αποκτηθεί. Η ικανότητα προγραμματισμού ήταν δύσκολο να αποκτηθεί. Η συγγραφή ενός επαγγελματικού κειμένου απαιτούσε κάποιον με γνώσεις και εμπειρία. Αυτή η σπανιότητα δημιουργούσε οικονομική αξία και κύρος. Χρειάζονταν χρόνια εκπαίδευσης και εμπειρία για να αποκτήσει κανείς ορισμένες γνωστικές δυνατότητες. Και ξαφνικά εμφανίζεται η ΤΝ που κοστίζει όσο δύο καφέδες την εβδομάδα και μπορεί να εκτελέσει ένα σημαντικό μέρος αυτών των εργασιών σε δευτερόλεπτα. Δεν σημαίνει ότι η ΤΝ ξέρει όσα ένας δικηγόρος ή ότι είναι καλύτερη από έναν έμπειρο προγραμματιστή. Σημαίνει όμως κάτι που μπορεί να αποδειχθεί ανατρεπτικό: ο μέσος άνθρωπος αποκτά πρόσβαση σε δυνατότητες που προηγουμένως ήταν σπάνιες και ακριβές.
Η ΤΝ μηχανή εκδημοκρατισμού της τεχνογνωσίας
Το φόβο αυτόν τον έχω ξαναζήσει. Όταν για πρώτη φορά το 1980 σαν εργαζόμενος φοιτητής, είδα το πρώτο λογιστικό φύλλο (spreadsheet) που ονομαζόταν VisiCalc σε έναν υπολογιστή Apple II, όλοι προεξοφλούσαν ότι ήρθε το τέλος των λογιστών και των οικονομικών αναλυτών. Όμως αυτό δεν συνέβη και τα λογιστικά φύλλα που ακολούθησαν (Multiplan, Lotus 1-2-3 και Excel) έδωσαν σε εκατομμύρια ανθρώπους δυνατότητες που κάποτε απαιτούσαν εξειδικευμένο προσωπικό.
Η ΤΝ φαίνεται να κάνει κάτι αντίστοιχο σε μεγαλύτερη κλίμακα. Μετατρέπει ένα μέρος της εξειδικευμένης γνώσης από σπάνιο αγαθό σε commodity. Και αυτό μπορεί να είναι πολύ πιο ανατρεπτικό από την απλή κατάργηση θέσεων εργασίας, καθώς η ΤΝ χτυπάει εκεί που για δεκαετίες υπήρχε ένα ήσυχο μονοπώλιο κάνοντας «διάσπαση» του επαγγέλματος σε επιμέρους εργασίες. Ο δικηγόρος δεν εξαφανίζεται. Εξαφανίζεται όμως το προνόμιο να χρεώνει πολλά ευρώ την ώρα για να κάνει copy-paste τους όρους σε μια Σύμβαση Εμπιστευτικότητας (NDA). Αυτή είναι ίσως η πραγματική αποδιοργάνωση (disruption) που φέρνει η ΤΝ: όχι η εξαφάνιση του ειδικού, αλλά η συμπίεση της τιμής όσων από τις γνώσεις του μπορούν πλέον να αναπαραχθούν σχεδόν δωρεάν. Και αυτό πονάει γιατί καταργεί τη βολική άποψη «η ΤΝ θα μας πάρει τις δουλειές» σε «η ΤΝ θα μας αναγκάσει να δουλέψουμε αλλιώς».
Υπάρχει και αντίλογος από έναν άνθρωπο που μόνο τεχνοφοβία δεν έχει: τον Bill Gates
Ο Bill Gates στο δοκίμιο που δημοσίευσε στο Gates Notes, ισχυρίζεται ότι η μετάβαση στην εποχή της ΤΝ θα είναι μία από τις πιο ταραχώδεις περιόδους στην σύγχρονη οικονομική ιστορία και ότι «δεν υπάρχει κανένα σχέδιο» για τη διαχείρισή της. Είπε: «Η ΤΝ μπορεί να γίνει είτε ο μεγαλύτερος εξισωτής που εφευρέθηκε ποτέ, είτε η χειρότερη πηγή αδικίας». Προειδοποίησε ότι η ΤΝ μπορεί να οδηγήσει σε πολύ μεγάλη απώλεια θέσεων εργασίας καθώς με την ισχύουσα νομοθεσία η απασχόληση ανθρώπων δημιουργεί κόστος μισθοδοσίας και εισφορών, ενώ οι επενδύσεις σε ΤΝ και ρομπότ εκπίπτουν φορολογικά και επιδοτούνται.
Η βασική διαφορά ανάμεσα στις προειδοποιήσεις του Bill Gates και τις αναλύσεις της Gartner, PWC και WEF εντοπίζεται στο χρονικό ορίζοντα, στην ταχύτητα της μετάβασης και στο ρόλο της κρατικής πολιτικής. Δεν πρόκειται για μια απλή αντίφαση, αλλά για δύο διαφορετικές όψεις της ίδιας οικονομικής διαδικασίας («δημιουργική καταστροφή»). Οι δύο πλευρές συμφωνούν ότι η φύση της εργασίας αλλάζει ριζικά, αλλά διαφωνούν στο αν η αγορά μπορεί να αυτορυθμιστεί έγκαιρα χωρίς να προκληθεί κοινωνική κρίση. Ο Bill Gates φοβάται ότι οι επιχειρήσεις θα έχουν τεράστιο οικονομικό κίνητρο να απολύσουν προσωπικό μόλις η ΤΝ γίνει αρκετά αξιόπιστη και αρκετά φθηνή, προκαλώντας μαζική ανεργία προτού η κοινωνία προλάβει να προσαρμοστεί.
Γι’ αυτό προτείνει να καθοριστούν «προστατευόμενες για ανθρώπους εργασίες (Human Reserved)» όπως οι προστατευόμενες περιοχές της φύσης (π.χ. Natura). Καλεί τους πολιτικούς να νομοθετήσουν ότι κάποιες δουλειές αξίζει να παραμείνουν ανθρώπινες ακόμα κι όταν η μηχανή μπορεί να τις κάνει καλύτερα: όπως για παράδειγμα η φροντίδα των παιδιών, η εκπαίδευση, η υγεία, η δικαιοσύνη. Και για τη χρηματοδότηση, ρίχνει στο τραπέζι την επιβολή φόρων στην ΤΝ και στα ρομπότ αντί για την επιδότηση τους ως επενδύσεις.
Η απειλή κύρους (status threat). Από το προνόμιο της γνώσης στο προνόμιο της κρίσης
Τι συμβαίνει όταν η ΤΝ αποκτά δυνατότητες σε πεδία που οι άνθρωποι θεωρούσαν μέχρι χθες αποκλειστικά δικό τους επαγγελματικό έδαφος; Πως επηρεάζεται η εργασία που δεν μας προσφέρει μόνο εισόδημα αλλά και ταυτότητα, κοινωνική θέση, αναγνώριση και εξουσία; Ο φόβος ενός έμπειρου επαγγελματία απέναντι στην ΤΝ μπορεί επομένως να μην είναι μόνο: «Θα χάσω τη δουλειά μου;» αλλά κάτι πολύ περισσότερο. «Αν ένας αρχάριος με γνώσεις ΤΝ μπορεί σε δύο ώρες να έχει πρόσβαση σε κάτι που εγώ έμαθα να κάνω μετά από πέντε χρόνια σπουδών και δέκα χρόνια εμπειρίας, πόσο αξίζουν πλέον αυτά τα χρόνια;» Τελικά οι σπουδές και η εμπειρία παύουν να έχουν αξία; Τι θα συστήσω να σπουδάσουν τα παιδιά μου; Πιθανότατα αλλάζει το σημείο στο οποίο βρίσκεται η αξία. Αν η πληροφορία γίνει άφθονη, η αξία μετακινείται από τη γνώση προς την κρίση. Αν όλοι μπορούν να παράγουν απαντήσεις, αποκτά μεγαλύτερη αξία αυτός που μπορεί να τις κρίνει. Ίσως λοιπόν η ΤΝ να μη μηδενίζει το προνόμιο του ειδικού αλλά να αλλάζει την πηγή του. Από το «γνωρίζω» στο «κρίνω».
Το δύσκολο πρόβλημα: έμπειροι και αρχάριοι (seniors και juniors)
Υπάρχει, όμως, εδώ ένα πραγματικό πρόβλημα. Πώς γίνεται κάποιος έμπειρος (senior) χωρίς πρώτα να υπάρξει αρχάριος (junior); Οι junior δικηγόροι μάθαιναν διαβάζοντας εκατοντάδες συμβάσεις. Οι νέοι προγραμματιστές μάθαιναν γράφοντας απλά προγράμματα. Αυτές είναι ακριβώς οι εργασίες που η ΤΝ μπορεί να αναλάβει σε σημαντικό βαθμό. Επομένως το πρόβλημα μπορεί να μην είναι μόνο ότι «δεν χρειαζόμαστε juniors», αλλά ότι καταστρέφουμε τη σκάλα μέσω της οποίας δημιουργούνται οι έμπειροι και αυτό είναι ίσως πολύ σοβαρότερο από την απώλεια θέσεων εργασίας.
Περισσότερες δουλειές, λιγότερα προνόμια;
Και εδώ συναντώνται τα δύο φαινομενικά αντίθετα. Το παράδοξο του Jevons που μάς λέει ότι η δραματική αύξηση της παραγωγικότητας μπορεί να αυξήσει τη συνολική ζήτηση και το status threat που μάς λέει ότι η ίδια τεχνολογία μπορεί να απειλήσει την κοινωνική και επαγγελματική θέση όσων μέχρι σήμερα κατείχαν μια σπάνια δεξιότητα.
Το πιθανότερο φαίνεται ότι είναι να συμβούν και τα δύο ταυτόχρονα. Μπορεί να έχουμε περισσότερη ζήτηση που να απαιτεί περισσότερους ανθρώπους να εργάζονται αλλά με μικρότερα προνόμια. Μπορεί να έχουμε τη μεγαλύτερη παραγωγή από κείμενα, εικόνες, αναλύσεις και εφαρμογές από ποτέ, αλλά η ικανότητα παραγωγής τους να έχει χάσει την αξία που είχε όταν ήταν σπάνια. Αυτό είναι ένα πολύ διαφορετικό μέλλον από το δυστοπικό σενάριο «η ΤΝ μας παίρνει τις δουλειές». Είναι ίσως ένα μέλλον με πολλή ανθρώπινη εργασία, τεράστια παραγωγικότητα και ταυτόχρονα μεγάλη ανακατανομή κύρους, εισοδήματος και επαγγελματικής ισχύος.
Βέβαια απασχόληση και επαγγελματικό status δεν είναι το ίδιο πράγμα. Μπορεί να έχουμε περισσότερη εργασία και ταυτόχρονα μικρότερα προνόμια για πολλές από τις δεξιότητες που σήμερα θεωρούμε εξειδικευμένες.
Η διάκριση είναι κρίσιμη: η ΤΝ δεν καταργεί την αξία της γνώσης. Καταργεί μέρος της αξίας που προερχόταν απλώς από τη σπανιότητά της. Ο ειδικός εξακολουθεί να χρειάζεται γνώση για να κρίνει, να επαληθεύσει και να αναλάβει την ευθύνη. Αλλά δεν μπορεί πλέον να χρεώνει το ίδιο premium μόνο και μόνο επειδή κατέχει πληροφορίες ή μπορεί να παράγει ένα αποτέλεσμα στο οποίο οι υπόλοιποι δεν είχαν πρόσβαση.
Υπάρχει και μία ακόμη ειρωνεία. Η ΤΝ μπορεί να μειώσει ορισμένα παλιά προνόμια και ταυτόχρονα να δημιουργήσει καινούργια. Η νέα διαχωριστική γραμμή μπορεί να μην είναι «άνθρωπος εναντίον μηχανής» αλλά «άνθρωπος με ΤΝ εναντίον ανθρώπου χωρίς ΤΝ». Ένας εξαιρετικός δικηγόρος που ξέρει να χρησιμοποιεί ΤΝ μπορεί να γίνει πολλαπλάσια παραγωγικός. Ένας προγραμματιστής που ξέρει να σχεδιάζει συστήματα με ΤΝ μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη αξία. Η τεχνολογία δεν εξισώνει αναγκαστικά τους πάντες. Αλλάζει τα χαρακτηριστικά που δημιουργούν τη νέα ανισότητα.
Τι βλέπουμε στην Ελλάδα
Εδώ η εικόνα είναι ακόμη πιο αποκαλυπτική. Ενώ στην δημόσια συζήτηση φοβόμαστε την ανεργία, η αγορά στενάζει από κενά. Στην Κοζάνη δημιουργείται giga AI factory υψηλής δυναμικότητας, στο οποίο προβλέπονται περισσότερες από 1.500 νέες θέσεις εργασίας. Η Eurobank σε συνεργασία με το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών έτρεξε φέτος το πρώτο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «MSc in AI for Digital Transformation» με εγγυημένες προσλήψεις για τους top αποφοίτους, ακριβώς γιατί δεν βρίσκει ανθρώπους με δεξιότητες να αξιοποιήσουν την τεχνολογία στην πράξη. Και ταυτόχρονα, όπως λένε οι σχετικοί φορείς, χιλιάδες θέσεις σε ειδικότητες που συνδέονται με την ψηφιοποίηση και την ΤΝ παραμένουν ακάλυπτες.
Στην Ελλάδα του σήμερα, πάντως, το πρόβλημα φαίνεται να είναι τόσο η έλλειψη ανθρώπων με τις κατάλληλες δεξιότητες όσο και ο φόβος αντικατάστασης ανθρώπων από την ΤΝ.
Τα επαγγέλματα του μέλλοντος που αναδεικνύουν οι αγγελίες δεν είναι «χειριστής ChatGPT». Είναι AI ethicist, εκπαιδευτής αλγορίθμων, AI Creative Technologist, διαχειριστής δεδομένων ρόλοι που πριν δύο τρία χρόνια δεν υπήρχαν καν στο λεξιλόγιο του ΟΑΕΔ.
Το πραγματικό διακύβευμα. Ίσως τελικά φοβόμαστε το λάθος πράγμα
Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας έχει διατυπώσει το ζήτημα πιο ψύχραιμα: η ΤΝ είναι πιθανότερο να μετασχηματίσει πολλά επαγγέλματα, αυτοματοποιώντας επιμέρους εργασίες, παρά να εξαφανίσει μονομιάς ολόκληρους επαγγελματικούς ρόλους.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η μετάβαση θα είναι ανώδυνη.
Μπορεί το παράδοξο του Jevons να λειτουργήσει και η δραματική πτώση του κόστους της γνωστικής εργασίας να δημιουργήσει τελικά περισσότερη ζήτηση, περισσότερες υπηρεσίες και νέες θέσεις εργασίας. Και ταυτόχρονα ο Bill Gates μπορεί να έχει δίκιο ότι η ταχύτητα της μετάβασης θα καταστρέψει θέσεις και επαγγελματικές διαδρομές πολύ γρηγορότερα από όσο οι κοινωνίες μας μπορούν να προσαρμοστούν.
Τα δύο δεν αλληλοαναιρούνται. Γιατί απασχόληση και επαγγελματικό κύρος δεν είναι το ίδιο πράγμα. Ο δικηγόρος μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει, αλλά η πρόσβαση στη νομική γνώση να πάψει να είναι προνόμιό του. Ο προγραμματιστής μπορεί να γίνει παραγωγικότερος από ποτέ, αλλά η απλή συγγραφή κώδικα να πάψει να δικαιολογεί τα προνόμιά του. Αν η πληροφορία γίνει άφθονη, η αξία μετακινείται αλλού: στην κρίση, στην ευθύνη, στη δημιουργικότητα, στην εμπιστοσύνη και κυρίως στην ικανότητα να θέτεις το σωστό ερώτημα πριν ζητήσεις από μια μηχανή την απάντηση. Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη ανατροπή της ΤΝ να μην είναι ότι καταργεί τη γνώση αλλά ότι καταργεί ένα μέρος της σπανιότητάς της. Και μαζί με αυτήν μπορεί να καταργήσει παλιά επαγγελματικά προνόμια, ενώ θα δημιουργεί καινούργια.
Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη ανατροπή της ΤΝ να μην είναι ότι καταργεί τη γνώση, αλλά ότι καταργεί ένα μέρος της σπανιότητάς της. Και μαζί της, ένα μέρος των επαγγελματικών προνομίων που αυτή η σπανιότητα δημιούργησε. Αν αυτό ισχύει, τότε το μεγάλο ερώτημα της εποχής της ΤΝ δεν είναι μόνο «πόσες δουλειές θα χαθούν;». Είναι ποια ανθρώπινη ικανότητα θα παραμείνει σπάνια και επομένως πολύτιμη, όταν η γνώση θα είναι παντού.
