Η πρόσφατη έρευνα για τη χρήση της ΑΙ σε διάφορους δημιουργικούς τομείς της Βρετανίας (εκδόσεις, γραφίστες, συγγραφείς) είναι αποκαλυπτική.
Το 75% των εργοδοτών στον δημιουργικό χώρο (creative economy) χρησιμοποιεί πλέον σε μεγάλο βαθμό εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης (AI). Στον κινηματογράφο και την τηλεόραση το 42%. Στη διαφήμιση, το 40%.
Στις εκδόσεις; Μόλις το 6%. Το χαμηλότερο ποσοστό απ’ όλους τους κλάδους.
Αυτό ίσως λέγεται και καθυστέρηση και όχι μόνο επιφύλαξη ή διστακτικότητα. Η έκθεση το αποδίδει στις ανησυχίες του δημιουργικού χώρου για τα πνευματικά δικαιώματα και για το τι σημαίνει, τελικά, να είσαι συγγραφέας ενός κειμένου. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και εκτός Βρετανίας όπως θα δούμε στη συνέχεια.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο κλάδος που ζει από τη φράση «πνευματικό δημιούργημα και δικαίωμα» είναι αυτός που διστάζει περισσότερο να την αναθέσει σε μια μηχανή.
Καμία εκπαίδευση στην ΑΙ
Και ένα άλλο προβληματικό στοιχείο από την ίδια έκθεση: 7 στους 10 εργαζόμενους στον δημιουργικό τομέα δεν έχουν λάβει καμία εκπαίδευση σε αυτά τα εργαλεία. Όποια στάση κι αν κρατήσει κανείς απέναντι στην τεχνολογία, καλό είναι να την κρατά γνωρίζοντας, όχι στα τυφλά ή αδιαφορώντας για το μέλλον.
Το 6% είναι πράγματι εντυπωσιακά χαμηλό στο όριο της αγνωσίας και αδιαφορίας. Και γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον όταν τοποθετηθεί δίπλα στο 42% του κινηματογράφου και της τηλεόρασης και στο 40% της διαφήμισης.
Δεν μιλάμε, επομένως, για μια συνολική άρνηση της τεχνητής νοημοσύνης από τις δημιουργικές βιομηχανίες. Μιλάμε για κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο: οι εκδόσεις φαίνεται να τραβούν χειρόφρενο ακριβώς εκεί όπου άλλοι δημιουργικοί κλάδοι έχουν ήδη αρχίσει να πειραματίζονται.
Η τεχνητή νοημοσύνη θολώνει τα όρια της δημιουργίας
Για έναν εκδότη, η λέξη δεν είναι απλώς ένα ακόμη δημιουργικό υλικό. Είναι το ίδιο το προϊόν. Πίσω από ένα μυθιστόρημα, ένα δοκίμιο, ένα παιδικό βιβλίο ή μια βιογραφία, αλλά και ένα άρθρο βρίσκεται ένας συγγραφέας, ένα συμβόλαιο, μια σχέση πνευματικής ιδιοκτησίας και, τελικά, η υπόσχεση προς τον αναγνώστη ότι αυτό που αγοράζει έχει συγκεκριμένο δημιουργό.
Η τεχνητή νοημοσύνη έρχεται να θολώσει ακριβώς αυτά τα όρια.
Τι σημαίνει «βοήθησε η AI»; Διόρθωσε ορθογραφικά λάθη; Έκανε έρευνα; Πρότεινε τίτλους; Έγραψε ένα πρώτο προσχέδιο; Ξαναέγραψε ολόκληρα κεφάλαια; Και από ποιο σημείο και μετά δεν μιλάμε πλέον για εργαλείο του συγγραφέα αλλά για συνδημιουργό;
Αυτά δεν είναι θεωρητικά ερωτήματα. Αφορούν ήδη συμβόλαια, δικαιώματα, αμοιβές, την αξιοπιστία ενός βιβλίου και την ίδια την έννοια της συγγραφικής πατρότητας.
Η διεθνής έρευνα του Book Industry Study Group, για παράδειγμα, έδειξε το 2025 ότι περίπου το 46% των επαγγελματιών και το 48% των οργανισμών του κλάδου που συμμετείχαν χρησιμοποιούσαν ήδη AI, ενώ το 98% εξέφραζε τουλάχιστον μία σημαντική ανησυχία.
Οι βασικοί φόβοι ήταν τα πνευματικά δικαιώματα, οι λεγόμενες «παραισθήσεις» των μοντέλων, η πλημμυρίδα περιεχομένου που μπορεί να προκαλέσει η AI και η ποιότητα των δεδομένων εκπαίδευσης.
Άρα ίσως το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ότι οι εκδόσεις δεν χρησιμοποιούν AI. Είναι ότι δεν έχουν αποφασίσει ακόμη πού επιτρέπεται να τη χρησιμοποιούν, πώς θα την ελέγχουν και ποια όρια δεν πρέπει να ξεπεραστούν.
Η ευρωπαϊκή εικόνα
Είναι άραγε η Βρετανία εξαίρεση; Όχι ακριβώς, αλλά ούτε υπάρχει μια ενιαία ευρωπαϊκή εικόνα.
Σε ευρύτερο επίπεδο, η χρήση generative AI στην Ευρώπη αυξάνεται, αλλά με σημαντικές διαφορές μεταξύ χωρών. Έρευνα που βασίζεται στην European Working Conditions Survey σε περισσότερους από 36.600 εργαζομένους σε 35 χώρες υπολόγισε τη μέση χρήση generative AI στο 12%, με το ποσοστό να κυμαίνεται από κάτω του 3% έως περίπου 25%, ανάλογα με τη χώρα.
Η εκπαίδευση και η ψηφιοποίηση των χώρων εργασίας εμφανίζονται μεταξύ των παραγόντων που συνδέονται με υψηλότερη υιοθέτηση.
Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει κάποια «ευρωπαϊκή στάση» απέναντι στην AI. Υπάρχουν διαφορετικές ταχύτητες.
Και στις εκδόσεις η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σύνθετη. Στον επιστημονικό εκδοτικό χώρο, για παράδειγμα, η χρήση AI είναι ήδη πολύ μεγαλύτερη. Έρευνα της Springer Nature σε περισσότερους από 1.000 ερευνητές διαπίστωσε ότι το 69% χρησιμοποιεί συχνά ή περιστασιακά εργαλεία AI στην ερευνητική ή εκδοτική του εργασία.
Αυτό δείχνει κάτι σημαντικό: η «απορρόφηση» της AI εξαρτάται πολύ από το τι εννοούμε όταν λέμε εκδόσεις.
Άλλο ένα επιστημονικό περιοδικό, όπου η AI μπορεί να χρησιμοποιείται για γλωσσική επιμέλεια, αναζήτηση βιβλιογραφίας, περίληψη ή διαχείριση δεδομένων, και άλλο ένα λογοτεχνικό βιβλίο όπου η ίδια η γλώσσα είναι το έργο.
Στην εμπορική και λογοτεχνική έκδοση, επομένως, η αντίσταση έχει μεγαλύτερη σχέση με την ταυτότητα του προϊόντος. Και η Ευρώπη έχει επιπλέον έναν λόγο να είναι προσεκτική: το ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων έχει ήδη μετατραπεί σε μετωπική σύγκρουση μεταξύ εκδοτών και τεχνολογικών εταιρειών.
Μόλις φέτος, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εκδοτών προσέφυγε στην Ευρωπαϊκή Ένωση κατά της Google, υποστηρίζοντας ότι οι λειτουργίες AI Overviews αξιοποιούν περιεχόμενο εκδοτών χωρίς επαρκή συναίνεση ή αποζημίωση.
Στη Γαλλία, εκδότες και συγγραφείς έχουν επίσης κινηθεί δικαστικά εναντίον της Meta για τη χρήση προστατευόμενων έργων στην εκπαίδευση μοντέλων AI.
Τι σημαίνει το βρετανικό χαμηλό 6%
Ίσως δεν πρόκειται για έναν κλάδο που «δεν κατάλαβε» την τεχνητή νοημοσύνη. Ίσως πρόκειται για έναν κλάδο που καταλαβαίνει πολύ καλά τι μπορεί να διακυβεύεται.
Το πραγματικό ερώτημα, ωστόσο, είναι αν η επιφυλακτικότητα θα μετατραπεί σε στρατηγική ή σε αδράνεια.
Γιατί η AI δεν πρόκειται να περιμένει μέχρι οι εκδότες να λύσουν όλα τα προβλήματά τους. Ήδη χρησιμοποιείται από συγγραφείς, επιμελητές, αναγνώστες, ερευνητές, marketers και αυτοεκδότες. Ήδη δημιουργεί νέες δυνατότητες αλλά και νέες απειλές.
Το να πει ένας εκδοτικός οίκος «δεν τη χρησιμοποιούμε» δεν σημαίνει ότι το ζήτημα εξαφανίζεται. Σημαίνει απλώς ότι αφήνει άλλους να αποφασίσουν πώς θα διαμορφωθεί το νέο περιβάλλον.
Ίσως, λοιπόν, η σωστή απάντηση των εκδόσεων δεν είναι ούτε ο άκριτος ενθουσιασμός ούτε η απόλυτη απαγόρευση. Είναι η γνώση.
Να μάθουν οι εκδότες τι μπορεί πραγματικά να κάνει η AI, τι δεν μπορεί να κάνει, πού δημιουργεί αξία και πού απειλεί την ποιότητα και τα δικαιώματα. Να εκπαιδευτούν οι εργαζόμενοι. Να μπουν σαφείς κανόνες στα συμβόλαια. Να προστατευθούν τα χειρόγραφα και τα δεδομένα. Να υπάρχει διαφάνεια απέναντι στους συγγραφείς και στους αναγνώστες.
