The Secret History of Gold (Η μυστική ιστορία του χρυσού), Dominic Frisby. Pegasus Books; 288 σελίδες; $29,95. Penguin Business; £ 22
Στη δεκαετία του 1980, ο Lloyd Blankfein, ο μελλοντικός επικεφαλής της Goldman Sachs, αλλά τότε ερασιτέχνης έμπορος χρυσού, αγόρασε ένα κιλό του μετάλλου για τον εαυτό του, μια κίνηση που περιγράφει στα απομνημονεύματά του με τίτλο « Streetwise», όχι τόσο ως επένδυση όσο ως θέμα συζήτησης —αν και κόστισε περίπου 15.000 δολάρια (50.000 δολάρια σήμερα). Όταν το έδειχνε στους καλεσμένους του σε δείπνα, διαπίστωνε ότι προκαλούσε περισσότερο δέος παρά συζήτηση. «Οι άνθρωποι έδειχναν σχεδόν μαγεμένοι», γράφει. «Κανείς δεν ήθελε να το αφήσει από τα χέρια του».
Όπως αφηγείται ο οικονομικός συγγραφέας Dominic Frisby, ο χρυσός γοητεύει τους ανθρώπους από αμνημονεύτων χρόνων. Aυτή του η γοητεία, έχει διαμορφώσει την πορεία της ιστορίας. Τα παλαιότερα γνωστά αντικείμενα από χρυσό είναι 6.700 ετών, από τη Νεολιθική εποχή, και περιλαμβάνουν κορώνες, καρφίτσες και ένα «χρυσό κάλυμμα φαλλού, με τρύπες για κλωστές για να δένεται». Με άλλα λόγια, ακόμη και τότε, ο χρυσός ήταν συνδεδεμένος με τον πλούτο και την εξουσία — όπως άλλωστε και σήμερα. (Το κάλυμμα φαλλού, αναλογίζεται ο κ. Frisby, ίσως υποδήλωνε «την ιδιότητα του ιδιοκτήτη ως κορυφαίου αναπαραγωγού»).
Το «πρωταρχικό ένστικτο» του πόθου για τον χρυσό διατρέχει τη λαϊκή παράδοση. Οι ελληνικοί μύθοι είναι γεμάτοι ιστορίες: υπάρχει το χρυσόμαλλο δέρας (που αναζήτησαν οι Αργοναύτες), το χρυσό μήλο της Έριδας (που δόθηκε στην Αφροδίτη) και τα χρυσά πάντα (αποτέλεσμα του αγγίγματος του βασιλιά Μίδα). Οι αρχαίοι ηγεμόνες κατανόησαν τη δύναμη αυτού του συμβολισμού και τον αξιοποίησαν. Όταν το βασίλειο Λυδίας έκοψε τα πρώτα νομίσματα τον 7ο αιώνα π.Χ., τα έφτιαξε από ασήμι και χρυσό. Περίπου 200 χρόνια αργότερα, όταν ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε την Περσική αυτοκρατορία, ασφάλισε προσεκτικά όλες τις κύριες περιοχές του χρυσού. Στη συνέχεια, ίδρυσε 26 νομισματοκοπεία σε όλη την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική, και διασφάλισε ότι μερικά από τα πιο πολύτιμα νομίσματα είχαν καθαρότητα χρυσού 98%.
Αυτή η ιδέα επικράτησε, με διακοπές, για πάνω από 2.000 χρόνια — και έτσι η ιστορία του χρυσού είναι και η ιστορία του χρήματος. Είναι επομένως ατυχές το γεγονός ότι η κατανόηση του κ. Frisby για το θέμα αυτό είναι ασταθής. Γράφει με σεβασμό για τον χρυσό κανόνα, βάσει του οποίου οι κυβερνήσεις συνήθιζαν να συνδέουν την αξία των νομισμάτων τους με το μέταλλο και τον οποίο κανένας σοβαρός οικονομολόγος δεν θα υποστήριζε σήμερα. Οι καλά τεκμηριωμένες συνεισφορές του σε αποπληθωριστικές και χρηματοπιστωτικές κρίσεις, συμπεριλαμβανομένης της Μεγάλης Ύφεσης, παραδόξως δεν συζητούνται σε αυτό το βιβλίο. Αντίθετα, ο συγγραφέας κατακρίνει τις «επιζήμιες συνέπειες» των «κυμαινόμενων νομισμάτων» που αντικατέστησαν τα νομίσματα με χρυσό αντίκρισμα, αφού η Αμερική εγκατέλειψε τον διεθνή χρυσό κανόνα το 1971. Στην πραγματικότητα, αυτή η αλλαγή έθεσε τις βάσεις για μια μεγάλη οικονομική άνθηση.
Μέρος του διασκεδαστικού χαρακτήρα αυτού του βιβλίου είναι το πόσο ο κ. Frisby ενσαρκώνει το στερεότυπο του «χρυσοθήρα» ως εκκεντρικού. «Χωρίς την πειθαρχία του χρυσού», γράφει, οι κυβερνήσεις έχουν «επιδοθεί στη σπατάλη, τον πόλεμο και την κοινωνική πρόνοια», σαν αυτά τα προβλήματα να γεννήθηκαν τη δεκαετία του 1970. Τα νομίσματα που δεν υποστηρίζονται από χρυσό κατηγορούνται για την άνοδο των τιμών των κατοικιών, τη μετανάστευση και τα «αισθήματα απελπισίας». «Οι συνδέσεις», προειδοποιεί με σκοτεινό ύφος ο κ. Frisby, «είναι αναμφισβήτητες μόλις κατανοήσεις τις δυνάμεις που δρουν». Ως κριτικός ομολογώ ότι τελείωσα το βιβλίο χωρίς να έχω διαφωτιστεί.
Παρ’ όλα αυτά, αξίζει να το διαβάσετε, επειδή ο συγγραφέας έχει συλλέξει μερικές συναρπαστικές ιστορίες. Υπάρχει η διαταγή του Ισπανού βασιλιά Φερδινάνδου Β’ προς τους κατακτητές: «Πάρτε τον χρυσό, ει δυνατόν με ανθρωπιστικό τρόπο, αλλά πάρτε τον με κάθε κόστος». Υπάρχει ο πυρετός του χρυσού του 19ου αιώνα, που μεταμόρφωσε την Καλιφόρνια και την Αυστραλία, αλλά και η τολμηρή —και εκπληκτικά επιτυχημένη— αποστολή της Τράπεζας της Νορβηγίας να προστατεύσει το χρυσό της από τους Ναζί κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Αξίζει επίσης να διαβάσει κανείς αυτό το βιβλίο επειδή ο χρυσός εξακολουθεί να διαδραματίζει εξαιρετικά σημαντικό ρόλο. Αντιπροσωπεύει πάνω από το 80% των συναλλαγματικών αποθεμάτων των Ηνωμένων Πολιτειών. Παράλληλα, η εργαλειοποίηση του δολαρίου από την Αμερική, μέσω κυρώσεων σε χώρες όπως η Ρωσία και το Ιράν, έχει πυροδοτήσει μια παγκόσμια αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων — είτε πρόκειται για νομίσματα που υποστηρίζονται από κυβερνήσεις είτε για ψηφιακά νομίσματα όπως το bitcoin. Ωστόσο, όπως σημειώνει ο κ. Frisby, ακόμη και οι χώρες που πρωτοστατούν στην αναζήτηση αυτών των εναλλακτικών, όπως η Κίνα, η Σαουδική Αραβία και η Ταϊλάνδη, σπεύδουν επίσης να αυξήσουν τα αποθέματά τους σε χρυσό.
Το ίδιο ισχύει και για τους επενδυτές, καθώς ο χρυσός θεωρείται ασφαλές καταφύγιο απέναντι στον πληθωρισμό και το πολιτικό χάος. Και τα δύο έχουν αυξηθεί ραγδαία τα τελευταία χρόνια, όπως και η τιμή του χρυσού. Το κιλό του κ. Blankfein, αξίζει σήμερα περίπου 150.000 δολάρια. Ωστόσο, ως βάση για ένα νομισματικό σύστημα, ο χρυσός εξακολουθεί να προκαλεί έντονες επιφυλάξεις. Ήδη από το 1924, ο John Maynard Keynes τον χαρακτήριζε «βαρβαρικό κατάλοιπο». Παρ’ όλα αυτά, ως στοιχείο ενός επενδυτικού χαρτοφυλακίου, παραμένει σήμερα τόσο σημαντικός όσο ποτέ.
© 2026 The Economist Newspaper Limited. All rights reserved. Άρθρο από τον Economist, το οποίο μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε με επίσημη άδεια από το www.powergame.gr. Το πρωτότυπο άρθρο, στα αγγλικά, βρίσκεται στο www.economist.com
