Απέναντι στη διαρκώς επιδεινούμενη στεγαστική κρίση που πλήττει την Ευρώπη και ιδιαίτερα χώρες, όπως η Ελλάδα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επιχειρεί για πρώτη φορά να διαμορφώσει ένα συνεκτικό ευρωπαϊκό πλαίσιο πολιτικής για την κατοικία. Στο επίκεντρο βρίσκεται η Ειδική Επιτροπή για τη Στεγαστική Κρίση στην Ευρωπαϊκή Ένωση (HOUS), η οποία συστάθηκε με στόχο να διερευνήσει τα αίτια της κρίσης και να προτείνει κοινές ευρωπαϊκές λύσεις για την προσιτή στέγη.
Η Επιτροπή παρουσίασε ένα ευρύ πλέγμα παρεμβάσεων, εστιάζοντας σε πέντε βασικούς άξονες, την επιτάχυνση της οικοδομικής δραστηριότητας μέσω fast track αδειοδοτήσεων, τη θέσπιση φορολογικών και χρηματοδοτικών κινήτρων για νέους και πρώτη κατοικία, την ανάπτυξη κοινωνικής κατοικίας με αξιοποίηση δημόσιας περιουσίας, την αυστηρότερη ρύθμιση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και της Golden Visa, αλλά και τη δημιουργία ειδικών μέτρων για περιοχές υψηλής στεγαστικής πίεσης και εργαζόμενους που αδυνατούν να βρουν προσιτή κατοικία.
Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της χθεσινής δημοσιογραφικής ενημέρωσης για το έργο της Επιτροπής HOUS, ο εισηγητής της Επιτροπής, Borja Giménez Larraz και οι ευρωβουλευτές Μαρία Ζαχαριά και Γιάννης Μανιάτης παρουσίασαν τις βασικές κατευθύνσεις αλλά και τις πολιτικές συγκρούσεις γύρω από το μέλλον της στεγαστικής πολιτικής στην Ευρώπη.
Η πρώτη ευρωπαϊκή στρατηγική για τη στέγαση
Ο Borja Giménez Larraz υπογράμμισε ότι για πρώτη φορά στην ιστορία της Ευρωπαϊκής Ένωσης το στεγαστικό αντιμετωπίζεται ως πανευρωπαϊκό διαρθρωτικό πρόβλημα και όχι αποκλειστικά ως εθνική αρμοδιότητα των κρατών-μελών.
Ο Ισπανός ευρωβουλευτής ανέφερε ότι η έκθεση της Επιτροπής HOUS αποτυπώνει το μέγεθος του προβλήματος σε ολόκληρη την Ευρώπη. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, τα ενοίκια στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν αυξηθεί κατά 30% από το 2010, ενώ οι τιμές κατοικιών κατά 60%. Παράλληλα, περίπου το 10% των Ευρωπαίων πολιτών δαπανά πλέον πάνω από το 40% του εισοδήματός του μόνο για τη στέγαση.
Όπως υποστήριξε, η βασική αιτία της κρίσης είναι η σοβαρή έλλειψη διαθέσιμων κατοικιών. Σύμφωνα με την έκθεση, η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται περίπου 10 εκατομμύρια νέες κατοικίες για να καλυφθεί η σημερινή ζήτηση, ενώ τα τελευταία χρόνια οι οικοδομικές άδειες έχουν μειωθεί κατά 20%, γεγονός που επιδεινώνει περαιτέρω την κατάσταση.
Ο ίδιος παρουσίασε μία σειρά προτάσεων που περιλαμβάνονται στην έκθεση του Ευρωκοινοβουλίου, με βασικό στόχο την αύξηση της προσφοράς κατοικιών. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η καθιέρωση ευρωπαϊκού στόχου ώστε οι οικοδομικές άδειες να εκδίδονται μέσα σε 60 ημέρες, καθώς -όπως είπε- η γραφειοκρατία και οι μεγάλες καθυστερήσεις αποτελούν σοβαρό εμπόδιο στην κατασκευή νέων κατοικιών.
Παράλληλα, προτείνεται η πλήρης ψηφιοποίηση των διαδικασιών αδειοδότησης, η ηλεκτρονική διαχείριση εγγράφων αλλά και η εφαρμογή της αρχής της «σιωπηρής έγκρισης», ώστε μία αίτηση να θεωρείται εγκεκριμένη όταν η διοίκηση δεν απαντά εντός προκαθορισμένου χρονικού διαστήματος.
Η έκθεση ζητά επίσης τη δημιουργία ειδικού «πακέτου απλοποίησης» για τη στέγαση, με επανεξέταση ευρωπαϊκών κανονισμών που, σύμφωνα με τον εισηγητή, αυξάνουν το κατασκευαστικό κόστος και καθυστερούν τις επενδύσεις. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στις περιβαλλοντικές και ενεργειακές απαιτήσεις για τα κτίρια, με το Ευρωκοινοβούλιο να ζητά αξιολόγηση του κατά πόσο οι συγκεκριμένοι κανόνες επιβαρύνουν υπερβολικά την οικοδομή και επηρεάζουν αρνητικά το κόστος κατοικίας.
Σημαντικό μέρος των προτάσεων αφορά και τη φορολογία. Ο Borja Giménez Larraz παρουσίασε πρόταση για αναθεώρηση της Οδηγίας ΦΠΑ, ώστε να δοθεί η δυνατότητα εφαρμογής υπερμειωμένου συντελεστή στην κατασκευή και ανακαίνιση κοινωνικών κατοικιών αλλά και κατοικιών που προορίζονται για κύρια κατοικία ή μακροχρόνια μίσθωση. Παράλληλα, η έκθεση προτείνει φορολογικές ελαφρύνσεις για νέους και αγοραστές πρώτης κατοικίας, χαμηλότοκα στεγαστικά δάνεια και οικονομικά κίνητρα για την κάλυψη της προκαταβολής αγοράς κατοικίας.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στη βιομηχανοποίηση της οικοδομής, στην προκατασκευή και στην ψηφιοποίηση των κατασκευαστικών διαδικασιών, με στόχο τη μείωση του κόστους και την επιτάχυνση της παραγωγής νέων κατοικιών. Ο εισηγητής της έκθεσης αναγνώρισε παράλληλα ότι ο κατασκευαστικός κλάδος αντιμετωπίζει σοβαρές ελλείψεις εργαζομένων, σημειώνοντας ότι έως και το 30% των επιχειρήσεων δηλώνουν ότι η έλλειψη προσωπικού περιορίζει τη δραστηριότητά τους. Για τον λόγο αυτό, προτείνονται μεγάλης κλίμακας προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης και μαθητείας για νέα επαγγέλματα στον κατασκευαστικό τομέα.
Σημαντικό μέρος των προτάσεων αφορά και τη χρηματοδότηση. Ο Borja Giménez Larraz ξεκαθάρισε ότι τα δημόσια κονδύλια από μόνα τους δεν αρκούν για να καλυφθεί το στεγαστικό έλλειμμα της Ευρώπης, γι’ αυτό και η έκθεση ζητά ενεργοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων, ευκολότερη πρόσβαση μικρομεσαίων κατασκευαστικών εταιρειών σε τραπεζική χρηματοδότηση, ενίσχυση συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, αλλά και ισχυρότερο ρόλο της European Investment Bank στη χρηματοδότηση έργων προσιτής κατοικίας. Παράλληλα, προτείνεται η δημιουργία πανευρωπαϊκής επενδυτικής πλατφόρμας για τη στέγαση.
Η Ελλάδα στο επίκεντρο της κρίσης
Ιδιαίτερη βαρύτητα στη συζήτηση δόθηκε στην ελληνική πραγματικότητα, με τον Γιάννη Μανιάτη να επισημαίνει ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται πλέον στις πιο επιβαρυμένες χώρες της Ευρώπης ως προς το κόστος στέγασης. Όπως ανέφερε, ενώ ο μέσος Ευρωπαίος πολίτης δαπανά περίπου το 20% του εισοδήματός του για στέγαση, στην Ελλάδα το ποσοστό ξεπερνά το 35%, συμπεριλαμβανομένων των δαπανών ενέργειας και λειτουργίας της κατοικίας.
Παράλληλα, τα ενοίκια στην Ελλάδα αυξήθηκαν κατά 45% μέσα σε μόλις πέντε χρόνια, ενώ όλο και περισσότεροι νέοι αδυνατούν να αποκτήσουν οικονομική αυτονομία ή να δημιουργήσουν οικογένεια λόγω του στεγαστικού κόστους.
Στο πλαίσιο αυτό παρουσιάστηκαν και συγκεκριμένες προτάσεις που αφορούν ειδικά την ελληνική αγορά κατοικίας. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται ο καθορισμός «ζωνών στεγαστικής πίεσης» σε περιοχές όπου καταγράφονται ακραίες αυξήσεις ενοικίων και τιμών ακινήτων, κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα και στις τουριστικές περιοχές. Στόχος είναι να δημιουργηθούν μηχανισμοί παρακολούθησης και ελέγχου των υπερβολικών αυξήσεων στα ενοίκια και να υπάρξουν στοχευμένες παρεμβάσεις στις πιο επιβαρυμένες περιοχές της χώρας.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε επίσης στην αξιοποίηση δημόσιας περιουσίας για κοινωνική κατοικία. Ο Γιάννης Μανιάτης παρουσίασε πρόταση για δημιουργία δημόσιας εταιρείας —σε συνεργασία και με ιδιώτες— η οποία θα αναλάβει την καταγραφή, αξιοποίηση και ανάπτυξη δημόσιων και δημοτικών ακινήτων με στόχο τη δημιουργία κοινωνικών κατοικιών και προσιτής στέγης.
Σύμφωνα με τις προτάσεις που παρουσιάστηκαν, προτεραιότητα θα πρέπει να δοθεί σε εργαζόμενους που αντιμετωπίζουν σοβαρό πρόβλημα στέγασης σε τουριστικές περιοχές και νησιά, όπως εκπαιδευτικοί, νοσηλευτές, γιατροί και δημόσιοι λειτουργοί που μετακινούνται εκτός τόπου κατοικίας και αδυνατούν να βρουν προσιτό σπίτι.
Ένα ακόμη βασικό σημείο αφορά τις βραχυχρόνιες μισθώσεις τύπου Airbnb, οι οποίες -όπως υποστηρίχθηκε- έχουν αλλάξει ριζικά τον χαρακτήρα πολλών γειτονιών και έχουν περιορίσει δραματικά τη διαθεσιμότητα κατοικιών για μόνιμη χρήση, ιδιαίτερα στην Αθήνα, στα νησιά και σε τουριστικές περιοχές. Στο πλαίσιο αυτό ζητήθηκε αυστηρότερη ρύθμιση της αγοράς βραχυχρόνιων μισθώσεων και μεγαλύτερος έλεγχος στις περιοχές όπου καταγράφονται ακραίες πιέσεις στα ενοίκια.
Παράλληλα, ιδιαίτερη αναφορά έγινε στο πρόγραμμα Golden Visa. Ο Γιάννης Μανιάτης πρότεινε την κατάργηση της Golden Visa στα μεγάλα αστικά κέντρα και στα νησιά, υποστηρίζοντας ότι η μαζική αγορά ακινήτων από ξένα επενδυτικά κεφάλαια εντείνει τις πιέσεις στην ελληνική αγορά κατοικίας και συμβάλλει στην εκτόξευση των τιμών. Στη θέση της Golden Visa προτάθηκε η δημιουργία διαφορετικού τύπου επενδυτικής βίζας, που θα κατευθύνεται σε παραγωγικές επενδύσεις και νεοφυείς επιχειρήσεις αντί για επενδύσεις στην αγορά ακινήτων.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε και στο ζήτημα της κοινωνικής κατοικίας, καθώς, όπως επισημάνθηκε, η Ελλάδα παραμένει μία από τις ελάχιστες ευρωπαϊκές χώρες χωρίς ανεπτυγμένο σύστημα κοινωνικής στέγης. Οι Σοσιαλιστές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο προτείνουν τη δημιουργία ευρωπαϊκού χρηματοδοτικού πακέτου έως 300 δισ. ευρώ για κοινωνική, δημόσια και συνεταιριστική κατοικία, καθώς και την εξαίρεση των δημόσιων επενδύσεων στη στέγαση από τους περιορισμούς του Συμφώνου Σταθερότητας, ώστε χώρες όπως η Ελλάδα να μπορέσουν να χρηματοδοτήσουν πιο επιθετικές πολιτικές στέγασης.
Τέλος, ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στο πρόβλημα στέγασης των εποχικών εργαζομένων στον τουρισμό. Όπως τονίστηκε, χιλιάδες εργαζόμενοι που μετακινούνται κάθε καλοκαίρι σε νησιά και τουριστικούς προορισμούς δυσκολεύονται πλέον να βρουν κατοικία λόγω της έκρηξης των βραχυχρόνιων μισθώσεων και των υψηλών ενοικίων. Για τον λόγο αυτό προτάθηκε να υπάρξει υποχρέωση ή ειδική πρόβλεψη στις μεγάλες τουριστικές μονάδες ώστε να διασφαλίζεται η στέγαση των εργαζομένων τους.
Η κριτική για τα funds και την εμπορευματοποίηση της κατοικίας
Από την πλευρά της, η Μαρία Ζαχαριά άσκησε έντονη κριτική, υποστηρίζοντας ότι η στεγαστική κρίση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με περισσότερη οικοδομή και περισσότερα επενδυτικά κίνητρα.
Όπως ανέφερε, το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τον αριθμό των κατοικιών αλλά κυρίως το ποιος τις κατέχει και ποιος μπορεί να τις πληρώσει. Η ίδια υποστήριξε ότι η κατοικία έχει μετατραπεί από κοινωνικό αγαθό σε χρηματοοικονομικό προϊόν, με επενδυτικά funds να αποκτούν μαζικά ακίνητα και ολόκληρες γειτονιές να αλλάζουν χαρακτήρα.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στις βραχυχρόνιες μισθώσεις τύπου Airbnb, οι οποίες —όπως είπε— έχουν περιορίσει δραματικά τη διαθεσιμότητα κατοικιών για μόνιμους κατοίκους και εργαζόμενους, ειδικά στα ελληνικά νησιά και στις τουριστικές περιοχές.
Κοινός τόπος πάντως όλων των παρεμβάσεων ήταν ότι η στεγαστική κρίση έχει πλέον μετατραπεί σε κεντρικό κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα για την Ευρώπη και ιδιαίτερα για την Ελλάδα, όπου η πίεση στα νοικοκυριά συνεχίζει να αυξάνεται.
