Οι Ευρωπαίοι σε συντριπτικό βαθμό θέλουν ισχυρή, ενωμένη και ανεξάρτητη Ευρώπη, αλλά αμφιβάλλουν αν είναι εφικτό, σύμφωνα με μελέτη που επικαλείται ο Guardian και υποστηρίζει ότι η κρίση εμπιστοσύνης σε ολόκληρη την ήπειρο δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για τις ακροδεξιές αφηγήσεις περί παρακμής.
Η έκθεση, η οποία βασίστηκε σε 5.800 συνεντεύξεις σε Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ολλανδία, Πολωνία και Βρετανία, καθώς και σε ανάλυση του τρόπου με τον οποίο γίνεται λόγος για την Ευρώπη στην πολιτική και στα μέσα ενημέρωσης 15 χωρών, παρουσιάζει την εικόνα μιας φιλόδοξης αλλά απογοητευμένης κοινής γνώμης.
Όπως διαπιστώνει, το 68% των ερωτηθέντων μίλησε για «γενικότερη επιδείνωση ή απώλειας κανονικότητας» στην Ευρώπη, ενώ μόλις το 12% δήλωσε ότι βλέπει τη σημερινή συγκυρία ως περίοδο «ευρωπαϊκής αφύπνισης και ανανέωσης».
Πολλοί αναγνώρισαν τις σημαντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρώπη, μεταξύ των οποίων ο πόλεμος (43%), οι οικονομικές πιέσεις (33%) και η ανάγκη για μεγαλύτερη διεθνή αυτονομία (29%). Ωστόσο, το 74% δήλωσε ότι η Ευρώπη δεν τις αντιμετωπίζει αποτελεσματικά, ενώ το 56% πιστεύει ότι το μέλλον της βρίσκεται «σε κίνδυνο».
Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη φιλοδοξίας: το συντριπτικό 73% έχει ισχυρό ευρωπαϊκό όραμα, που περιλαμβάνει την ενότητα και την πολιτική ενοποίηση (35%), την ειρήνη και την ασφάλεια (28%) ή την ευημερία (19%), ενώ μόλις το 13% επιθυμεί «λιγότερη Ευρώπη» ή διάλυση της ΕΕ.
Για πολλούς, δήλωσε ο συγγραφέας της μελέτης Πάβελ Ζέρκα, ερευνητής στη δεξαμενή σκέψης (ECFR), το πρόβλημα είναι «όχι ότι έπαψαν να θέλουν ισχυρότερη Ευρώπη, αλλά ότι δεν πιστεύουν πλέον πως αυτό είναι εφικτό».
Το αποτέλεσμα, πρόσθεσε ο Zέρκα, είναι το «κενό στη φαντασία». «Οι άνθρωποι μπορούν να φανταστούν το είδος της Ευρώπης που θέλουν, αλλά δυσκολεύονται να φανταστούν μια αξιόπιστη διαδρομή από το σημείο όπου βρίσκεται σήμερα μέχρι εκεί που θέλουν να φτάσει. Αυτά είναι ζητήματα πολιτικής και όχι απλώς επικοινωνίας».
Μια βδομάδα πριν από την ετήσια ομιλία της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν για την «κατάσταση της Ένωσης» στις Βρυξέλλες, ο Zέρκα δήλωσε ότι τα στοιχεία δείχνουν πως η Ένωση χρειάζεται «λιγότερες μεγάλες υποσχέσεις» και περισσότερες «αποδείξεις για την πορεία που ακολουθεί».
Η μελέτη περιλαμβάνει δεκάδες συνομιλίες με Ευρωπαίους πολίτες. «Νιώθω ανακούφιση που ζω στην Ευρώπη. Δεν είναι τέλεια και κάποια πράγματα κινούνται προς τη λάθος κατεύθυνση, αλλά καμία περιοχή στον κόσμο δεν είναι ασφαλέστερη, πιο ελεύθερη και πιο δημοκρατική», δήλωσε ένας Γερμανός.
Ωστόσο, ενώ χαρακτήρισε την κλιματική κρίση και τα ακροδεξιά κόμματα ως τις μεγαλύτερες προκλήσεις για την ήπειρο, είπε ότι δεν αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά. «Οι εκλογές επικεντρώνονται υπερβολικά στο εδώ και τώρα και όχι αρκετά στο μέλλον», δήλωσε.
Ο ερωτηθείς είπε ότι θα ήθελε η Ευρώπη σε 20 χρόνια να είναι «ελεύθερη, δημοκρατική, βιώσιμη, λιγότερο χρεωμένη, πολιτικά πιο αριστερόστροφη και ειρηνική». Όταν ρωτήθηκε αν πιστεύει ότι είναι πιθανό να συμβεί αυτό, απάντησε: «Όχι».
Η μελέτη κατατάσσει τους Ευρωπαίους ψηφοφόρους σε τέσσερις κατηγορίες.
Οι «Θετικοί» (19%) είναι ένθερμοι φιλοευρωπαίοι, που θεωρούν ότι οι σημερινές κρίσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτης για ισχυρότερη και πιο ολοκληρωμένη Ένωση.
Οι «Αρνητικοί» (39%) πιστεύουν ότι οι καλύτερες μέρες της Ευρώπης ανήκουν στο παρελθόν.
Σχεδόν οι μισοί πολίτες στη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ιταλία —και σχεδόν όλοι όσοι ψήφισαν ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα, όπως το AfD στη Γερμανία, η Εθνική Συσπείρωση στη Γαλλία, το PVV στην Ολλανδία και το Reform UK στη Βρετανία— ανήκαν στην κατηγορία των «Αρνητικών», ενώ το 83% μιλούσε για την Ευρώπη με όρους απώλειας και παρακμής.
Οι «Αποστασιοποιημένοι» (12%) είναι γενικά απαθείς ψηφοφόροι, για τους οποίους η ευρωπαϊκή ενοποίηση αποτελεί ένα μακρινό υπόβαθρο που τους απασχολεί ελάχιστα.
Οι «Αβέβαιοι» (31%) συμμερίζονται τις φιλοευρωπαϊκές αξίες, αλλά αμφιβάλλουν για την ικανότητα της ηπείρου να δράσει αποφασιστικά, να κρατήσει ασφαλείς τους πολίτες της ή να υπερασπιστεί τις αξίες της.
Σχεδόν το ένα τρίτο (32%) των ερωτηθέντων σε όλες τις χώρες που συμμετείχαν στην έρευνα έκανε λόγο για «αργοπορία της Ευρώπης». Όπως το έθεσε ωμά ένας νεαρός Πολωνός, γεννημένος τη δεκαετία του 2000: «Η ΕΕ συζητάει εξαρχής πολύ, αλλά δεν κάνει τίποτα».
Η αδυναμία της Ένωσης να υπερασπιστεί τη θέση της όταν βρίσκεται αντιμέτωπη με ισχυρούς παράγοντες ήταν επίσης ένα επαναλαμβανόμενο θέμα, το οποίο ανέφερε σχεδόν το ένα τρίτο (30%) όλων των ερωτηθέντων. Οι πρόσφατες παραχωρήσεις της ΕΕ σχετικά με τους δασμούς προς τον Ντόναλντ Τραμπ αποτέλεσαν ένα ιδιαίτερα ταπεινωτικό σύμβολο αυτής της αδυναμίας.
Ο Zέρκα δήλωσε ότι η ομάδα των «Αβέβαιων» είναι καθοριστικής σημασίας για τη μελλοντική πορεία της Ευρώπης. «Οι ηγέτες τείνουν να απευθύνονται στους “Θετικούς” ή να υποκύπτουν στους “Αρνητικούς”», είπε, όμως «είναι στους “Αβέβαιους” θα κριθεί αν η πίστη στο μέλλον της Ευρώπης παραμένει ανοιχτή».
Σε αντίθεση με τους σκληροπυρηνικούς ευρωσκεπτικιστές, οι «Αβέβαιοι» ψηφοφόροι διατηρούν ισχυρό συναισθηματικό δεσμό με το ευρωπαϊκό εγχείρημα, υποστηρίζει η έκθεση. Ωστόσο, αποξενώνονται από τη θεσμική αδράνεια, τη γραφειοκρατική βραδύτητα και τη θεωρούμενη γεωπολιτική αδυναμία.
Για να κερδίσουν ξανά την εμπιστοσύνη αυτών των αμφισβητιών, οι πολιτικοί θα πρέπει να αποδείξουν ότι η συλλογική ευρωπαϊκή δράση μπορεί να επιλύσει συγκεκριμένες και απτές εσωτερικές κρίσεις, από την ενεργειακή ασφάλεια και την άμυνα μέχρι την κλιματική αλλαγή και την κρίση του κόστους ζωής, δήλωσε ο Zerka.
