Η ενεργειακή ασφάλεια, η βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και η γεωπολιτική ισχύς συναντώνται πλέον όλο και πιο στενά στην Ανατολική Μεσόγειο, με την Ελλάδα να επιχειρεί να κατοχυρώσει ρόλο όχι μόνο χώρας διέλευσης, αλλά και κόμβου παραγωγής, μεταφοράς και εμπορίας ενέργειας. Σύμφωνα με παράγοντες της αγοράς, η Ευρώπη μπορεί να επιταχύνει την απανθρακοποίηση, δεν μπορεί όμως να αγνοεί την ανάγκη για ασφαλείς, διαφοροποιημένες και ανταγωνιστικές πηγές ενέργειας.
Στο επίκεντρο του 30th Annual Government Roundtable του Economist βρέθηκαν οι υδρογονάνθρακες, το LNG, ο Κάθετος Διάδρομος, η εγχώρια και περιφερειακή παραγωγή φυσικού αερίου, αλλά και οι στρεβλώσεις που, κατά την αγορά, προκαλεί ένα υπερβολικά βαρύ ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο. Η συζήτηση δεν κινήθηκε στη λογική επιστροφής στο παρελθόν, αλλά στη βάση ενός πιο πραγματιστικού ενεργειακού δόγματος. Η ενεργειακή μετάβαση παραμένει στρατηγικός στόχος, πρέπει όμως όπως είπε η αγορά να συμβαδίζει με την ασφάλεια εφοδιασμού, το κόστος ενέργειας και τη βιωσιμότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.
ExxonMobil: Η εγχώρια παραγωγή ως εργαλείο ασφάλειας
Από την πλευρά της ExxonMobil Europe, η εκτελεστική αντιπρόεδρος Alice Wells ανέδειξε τη στρατηγική σημασία της εγχώριας παραγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου για την ενεργειακή ανθεκτικότητα της Ευρώπης. Υπογράμμισε ότι σε περιόδους γεωπολιτικών κρίσεων γίνεται ακόμη πιο εμφανές πως τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά, οι επιχειρήσεις και οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις χρειάζονται μεγάλες και συνεχείς ποσότητες φυσικού αερίου.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέθεσε, περίπου το 58% του ευρωπαϊκού ενεργειακού μείγματος εξακολουθεί σήμερα να βασίζεται στο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, με την Ευρώπη να εισάγει το 97% του αργού πετρελαίου και το 88% του φυσικού αερίου που καταναλώνει. Ακόμη και με ορίζοντα το 2050, η εικόνα δεν αλλάζει ριζικά σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς πάνω από το 50% του ενεργειακού μείγματος θα εξακολουθήσει, όπως είπε, να προέρχεται από πετρέλαιο και φυσικό αέριο.
Για την Ευρώπη, ακόμη και ως την πιο προωθημένη ήπειρο ως προς τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, η ανάγκη εισαγωγών θα παραμείνει σημαντική: περίπου 166 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου και 5,1 εκατ. βαρέλια πετρελαίου ημερησίως, δηλαδή περίπου το μισό των σημερινών επιπέδων. Το συμπέρασμα, κατά την ίδια, είναι ότι οι επενδύσεις στην παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου δεν μπορούν να εξαφανιστούν από τον ευρωπαϊκό ενεργειακό σχεδιασμό.
Η Alice Wells στάθηκε ιδιαίτερα στο ανεκμετάλλευτο δυναμικό της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου. Όπως ανέφερε, η ExxonMobil προχωρά μαζί με τους εταίρους της, Energean και HELLENiQ ENERGY, σε ερευνητική γεώτρηση στις αρχές του επόμενου έτους, ενώ η παρουσία της εταιρείας στην Ανατολική Μεσόγειο εκτείνεται επίσης στην Αίγυπτο και την Κύπρο.
Την ίδια στιγμή, ωστόσο, επέμεινε στις δυσκολίες που δημιουργεί το ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο. Έκανε λόγο για ασταθή φορολογικά καθεστώτα, για ρυθμίσεις όπως το Net Zero Industry Act και για τον κανονισμό μεθανίου, σημειώνοντας ότι η βιομηχανία δεν διαφωνεί με τους περιβαλλοντικούς στόχους, αλλά με χρονοδιαγράμματα και υποχρεώσεις που, όπως υποστήριξε, δεν μπορούν να εφαρμοστούν στην πράξη. Το μήνυμά της προς τους ευρωπαίους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής ήταν ότι η εγχώρια ενέργεια πρέπει να αντιμετωπίζεται ως στρατηγικό εργαλείο και όχι ως δραστηριότητα προς τιμωρία.
Ο Κάθετος Διάδρομος από σχέδιο γίνεται εμπορική πραγματικότητα
Από την πλευρά των υποδομών φυσικού αερίου, η διευθύνουσα σύμβουλος του ΔΕΣΦΑ, Μαρία Σφερρούτσα, υποστήριξε ότι η Ελλάδα έχει ήδη περάσει σε μια νέα φάση, κατά την οποία δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως χώρα εισαγωγής φυσικού αερίου, αλλά εξελίσσεται σε περιφερειακό κόμβο μεταφοράς και εξαγωγών προς τη Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Όπως επισήμανε, ο ρόλος των διαχειριστών δεν είναι να πραγματοποιούν τις γεωτρήσεις ή να αναπτύσσουν τα κοιτάσματα, αλλά να μεταφέρουν το φυσικό αέριο εκεί όπου υπάρχει ζήτηση. Αυτή η ζήτηση, όπως είπε, δεν περιορίζεται πλέον στην ελληνική αγορά, αλλά επεκτείνεται σε ολόκληρη την περιοχή, γεγονός που αυξάνει σημαντικά τον διεθνή ρόλο της χώρας.
Ενδεικτικό της τάσης αυτής είναι ότι κατά το τελευταίο εξάμηνο η συνολική ζήτηση φυσικού αερίου στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά 15%, με τη μεγαλύτερη ώθηση να προέρχεται από τις εξαγωγές. Η εγχώρια κατανάλωση παρέμεινε ουσιαστικά σταθερή, ενώ οι εξαγωγές σχεδόν τριπλασιάστηκαν, εξέλιξη που, σύμφωνα με τη διευθύνουσα σύμβουλο του ΔΕΣΦΑ, αποδεικνύει ότι το φυσικό αέριο εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμο καύσιμο τόσο για το ενεργειακό μείγμα όσο και για την οικονομική και ενεργειακή ενοποίηση της περιοχής.
Στο πλαίσιο αυτό, χαρακτήρισε τον Κάθετο Διάδρομο όχι απλώς ως έργο μεταφοράς φυσικού αερίου, αλλά ως στρατηγική πρωτοβουλία που επιβεβαιώνει τον αναβαθμισμένο ρόλο της Ελλάδας. Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε στις πρόσφατες ετήσιες δημοπρασίες δέσμευσης δυναμικότητας, οι οποίες, όπως σημείωσε, ξεπέρασαν τις αρχικές προσδοκίες. Ενώ ο στόχος ήταν να δεσμευθεί περίπου το 30% της διαθέσιμης δυναμικότητας, τελικά οι κρατήσεις ξεπέρασαν το 45% για τα επόμενα τέσσερα χρόνια, αποτέλεσμα που απέδωσε στη στενή συνεργασία όλων των διαχειριστών της περιοχής με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη διαμόρφωση ενός ανταγωνιστικού προϊόντος, πλήρως συμβατού με το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο.
Εξελίξεις γύρω από τον Κάθετο Διάδρομο
Η κ. Σφερρούτσα προανήγγειλε, μάλιστα, νέο ορόσημο για τον Κάθετο Διάδρομο, καθώς την αύριο στην Αθήνα, παρουσία του Έλληνα υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας και του Βούλγαρου ομολόγου του, αναμένεται να ανακοινωθεί η προσθήκη δύο νέων μελών στην πρωτοβουλία. Η εξέλιξη αυτή, όπως άφησε να εννοηθεί, συνδέεται με τη σταδιακή μετάβαση του project από έναν κάθετο άξονα μεταφοράς φυσικού αερίου σε ένα ευρύτερο περιφερειακό δίκτυο, με περισσότερες διαδρομές και μεγαλύτερη ευελιξία.
Η ίδια προχώρησε και ένα βήμα παραπέρα, υποστηρίζοντας ότι ο Κάθετος Διάδρομος θα πρέπει να εξελιχθεί σε έναν «ενεργειακό κύκλο». Όπως εξήγησε, η αρχική φιλοσοφία του έργου εξυπηρέτησε την ανάγκη στήριξης της Ουκρανίας και τη διαφοροποίηση από το ρωσικό αέριο. Ωστόσο, η επόμενη ημέρα απαιτεί ευρύτερη περιφερειακή ολοκλήρωση, καθώς η σταδιακή κατάργηση των ρωσικών προμηθειών δημιουργεί νέο κενό άνω των 20 δισ. κυβικών μέτρων φυσικού αερίου ετησίως. Για να καλυφθεί αυτή η ζήτηση, όπως τόνισε, θα χρειαστούν όλες οι διαθέσιμες διαδρομές μεταφοράς.
Στο μεταξύ, οι χώρες που συμμετέχουν στον Κάθετο Διάδρομο έχουν ήδη ενισχύσει σημαντικά τις διασυνδέσεις τους. Η δυνατότητα εξαγωγών αυξήθηκε από περίπου 5 δισ. κυβικά μέτρα σε 9 δισ. κυβικά μέτρα, σχεδόν διπλασιάζοντας τη μεταφορική ικανότητα του συστήματος, ενώ ανάλογες επενδύσεις πραγματοποιούνται και στα υπόλοιπα κράτη της περιοχής.
Η νέα ώθηση στις έρευνες υδρογονανθράκων
Τη συνολική εικόνα των ερευνών υδρογονανθράκων παρουσίασε ο διευθύνων σύμβουλος της ΕΔΕΥΕΠ, Αριστοφάνης Στεφάτος, υπενθυμίζοντας ότι το 2020 η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με σοβαρό κίνδυνο εγκατάλειψης των ερευνητικών προγραμμάτων, καθώς αρκετοί διεθνείς επενδυτές αποχώρησαν από την ελληνική αγορά.
Όπως εξήγησε, η κατάσταση αντιστράφηκε μέσα από τη συνεργασία του Δημοσίου με τις εταιρείες που παρέμειναν στην Ελλάδα. Η Energean συνέχισε να επενδύει, η ExxonMobil ανέλαβε τον ρόλο του operator σε σημαντικές παραχωρήσεις και η HELLENiQ ENERGY διατήρησε ενεργό συμμετοχή στα ερευνητικά σχήματα. Πρόσφατα προστέθηκε και η Chevron, η οποία ουσιαστικά διπλασίασε τις υπό διερεύνηση θαλάσσιες εκτάσεις της χώρας.
Ο κ. Στεφάτος χαρακτήρισε ορόσημο την προγραμματισμένη ερευνητική γεώτρηση του 2027, η οποία θα είναι η πρώτη σε βαθιά ύδατα έπειτα από τέσσερις δεκαετίες. Υπογράμμισε ότι η γεωλογική θέση της Ελλάδας βρίσκεται ανάμεσα σε ώριμες πετρελαϊκές και αεριοφόρες λεκάνες, όπως εκείνες της Ιταλίας και της Αλβανίας προς βορρά, αλλά και της Λιβύης, της Αιγύπτου, του Ισραήλ και της Κύπρου προς νότο και ανατολικά. Για τον λόγο αυτό εκτίμησε ότι η χώρα εισέρχεται για πρώτη φορά σε μια πραγματική προσπάθεια διερεύνησης του δυναμικού των βαθιών θαλάσσιων περιοχών της.
Παράλληλα, συνέδεσε τις έρευνες υδρογονανθράκων με την ανάπτυξη της αγοράς δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα. Υπενθύμισε ότι η ιδέα μετατροπής του εξαντλημένου κοιτάσματος του Πρίνου σε χώρο αποθήκευσης CO₂ παρουσιάστηκε από την Energean το 2020, όταν η αγορά πετρελαίου βρισκόταν σε ιστορική κρίση. Σήμερα, όπως ανέφερε, η Ελλάδα έχει εξασφαλίσει ευρωπαϊκή χρηματοδότηση ύψους 1 δισ. ευρώ, η οποία αναμένεται να κινητοποιήσει συνολικές ιδιωτικές επενδύσεις περίπου 3,5 δισ. ευρώ, φιλοδοξώντας να δημιουργήσει μία από τις πρώτες ολοκληρωμένες αλυσίδες διαχείρισης άνθρακα στην Ευρώπη.
Αλεξόπουλος: Η ανθεκτικότητα των υποδομών δοκιμάστηκε στην πράξη
Στην ανάγκη ενίσχυσης της ενεργειακής ανθεκτικότητας της Ευρώπης στάθηκε ο αναπληρωτής διευθύνων σύμβουλος της HELLENiQ ENERGY, Γιώργος Αλεξόπουλος, σημειώνοντας ότι οι δύο μεγάλες γεωπολιτικές κρίσεις των τελευταίων ετών, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, ανέδειξαν με τον πιο εμφατικό τρόπο τη σημασία της διαφοροποίησης πηγών και διαδρομών εφοδιασμού.
Όπως επισήμανε, η πρόσφατη κρίση επηρέασε περίπου το 20% της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου και αντίστοιχο ποσοστό της αγοράς LNG. Παρ’ όλα αυτά, οι διεθνείς αγορές απέφυγαν ακραίες ελλείψεις και ανεξέλεγκτες αυξήσεις τιμών, γεγονός που, κατά τον ίδιο, αποδεικνύει την ανθεκτικότητα και την προσαρμοστικότητα της ενεργειακής βιομηχανίας.
Ο ίδιος αναφέρθηκε στις εναλλακτικές διαδρομές που ενεργοποιήθηκαν άμεσα, στην αξιοποίηση αποθηκευτικών εγκαταστάσεων και στην αύξηση της μεταφορικής δυναμικότητας αγωγών, υπογραμμίζοντας ότι η αγορά κατάφερε να ανταποκριθεί σε συνθήκες μεγάλης πίεσης.
Παράλληλα, προειδοποίησε ότι η ευρωπαϊκή διυλιστική βιομηχανία έχει αποδυναμωθεί σημαντικά, καθώς περίπου το 30% της δυναμικότητάς της έκλεισε τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, κυρίως λόγω της αυξανόμενης κανονιστικής και περιβαλλοντικής επιβάρυνσης. Η εξέλιξη αυτή, όπως είπε, επηρεάζει άμεσα την ανθεκτικότητα της Ευρώπης απέναντι στις κρίσεις.
Ειδική αναφορά έκανε και στη θέση της Ελλάδας, σημειώνοντας ότι η χώρα αποτελεί σήμερα έναν από τους σημαντικότερους διυλιστικούς κόμβους της Ανατολικής Μεσογείου, με συνολική δυναμικότητα περίπου 550.000 βαρελιών ημερησίως από τις εγκαταστάσεις της HELLENiQ ENERGY και της Motor Oil. Οι δύο όμιλοι, όπως ανέφερε, καλύπτουν πλήρως τις ανάγκες της εγχώριας αγοράς, ενώ συμβάλλουν και στο 20%-25% των συνολικών ελληνικών εξαγωγών, στοιχείο που αναδεικνύει τη στρατηγική σημασία του κλάδου για την οικονομία.
Ρήγας: Η πρώτη βαθιά υπεράκτια γεώτρηση στην Ελλάδα μετά από 40 χρόνια
Ο διευθύνων σύμβουλος της Energean, Μαθιός Ρήγας, μετέφερε τη συζήτηση από το επίπεδο της πολιτικής στο πεδίο των επενδύσεων. Όπως σημείωσε, η Energean έχει επενδύσει 3 δισ. δολάρια στην περιοχή τα τελευταία πέντε χρόνια, αποδεικνύοντας ότι, παρά τα εμπόδια, όσοι θέλουν να επενδύσουν μπορούν να βρουν τρόπους συνεργασίας με τις κυβερνήσεις και να φέρουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο στους καταναλωτές που το χρειάζονται.
Εστιάζοντας στην Ελλάδα, υπενθύμισε ότι όταν η εταιρεία ανέλαβε τη μοναδική παραγωγή υδρογονανθράκων στη χώρα, το 2006, η συζήτηση για πετρέλαιο και φυσικό αέριο αντιμετωπιζόταν με δυσπιστία. Είκοσι χρόνια αργότερα, όπως είπε, η Ελλάδα ετοιμάζεται μαζί με την ExxonMobil και τη HELLENiQ ENERGY, με ισχυρή στήριξη της κυβέρνησης, για την πρώτη βαθιά υπεράκτια ερευνητική γεώτρηση στη χώρα μετά από 40 χρόνια.
Η γεώτρηση προγραμματίζεται για τον Φεβρουάριο του 2027 και αφορά δομή έκτασης περίπου 1.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Για να δώσει την κλίμακα, ο κ. Ρήγας παρομοίασε την έκταση με μια περιοχή που ξεκινά από το Λαγονήσι και φτάνει έως τον Μαραθώνα, δηλαδή περίπου με την Αττική. Το δυνητικό μέγεθος της δομής εκτιμάται στα 200 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου, με πιθανότητα επιτυχίας 16% έως 18%, στοιχείο που ο ίδιος παρουσίασε με προσοχή, αποφεύγοντας την καλλιέργεια υπερβολικών προσδοκιών.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ταχύτητα με την οποία κινήθηκε το project. Όπως ανέφερε, τον Νοέμβριο, στο πλαίσιο της P-TEC και παρουσία των Chris Wright, Doug Burgum και της πρέσβειρας των ΗΠΑ στην Ελλάδα, υπεγράφη η συμφωνία μεταξύ ExxonMobil, HELLENiQ ENERGY και Energean. Η κυβέρνηση την ενέκρινε σε χρόνο-ρεκόρ και δύο μήνες αργότερα υπεγράφη το συμβόλαιο για τη γεώτρηση.
Ο κ. Ρήγας συνέδεσε επίσης την ελληνική στρατηγική υδρογονανθράκων με το έργο αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα στον Πρίνο. Η Energean, όπως είπε, επενδύει ακόμη 1 δισ. δολάρια στην Ελλάδα για τη δημιουργία του πρώτου έργου δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα στο εξαντλημένο κοίτασμα του Πρίνου. Πρόκειται για έργο που, κατά τον ίδιο, μπορεί να δώσει λύσεις στις ευρωπαϊκές και ελληνικές βιομηχανίες που χρειάζονται πρόσβαση σε υποδομές αποθήκευσης CO₂.
Η πλατφόρμα βρίσκεται ήδη στην Ελλάδα, με τις εργασίες εγκατάστασης και γεώτρησης να προγραμματίζονται για το επόμενο έτος. Το μήνυμα του επικεφαλής της Energean προς τη βιομηχανία ήταν ότι οι μεγάλοι εκπομποί, όπως οι τσιμεντοβιομηχανίες, τα διυλιστήρια και άλλες ενεργοβόρες μονάδες, πρέπει να κινηθούν με αντίστοιχη ταχύτητα.
Κλείνοντας, έφερε ως παράδειγμα το Ισραήλ, το οποίο πριν από δέκα χρόνια εισήγε φυσικό αέριο από την Αίγυπτο, ενώ σήμερα καλύπτει το 40% της κατανάλωσής του από το υπεράκτιο κοίτασμα Karish, έχει καταστεί ενεργειακά ανεξάρτητο και εξάγει φυσικό αέριο στην Αίγυπτο. Για τον κ. Ρήγα, αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα: όταν βιομηχανία και κυβέρνηση κινούνται μαζί, τα έργα μπορούν να προχωρήσουν.
Παπασταύρου: Η Ελλάδα ως δύναμη διαμόρφωσης της νέας αρχιτεκτονικής
Ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, τοποθέτησε την Ελλάδα στον πυρήνα της νέας ενεργειακής αρχιτεκτονικής που διαμορφώνεται στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Όπως ανέφερε, πρωτοβουλίες όπως το σχήμα 3+1, ο Κάθετος Διάδρομος και οι περιφερειακές συνεργασίες δεν αποτελούν απλώς διακρατικές ασκήσεις, αλλά πλατφόρμες μέσα από τις οποίες μπορούν να κινηθούν μεγάλες εταιρείες, όπως η ExxonMobil, η Energean, η HELLENiQ ENERGY και άλλοι παίκτες της αγοράς.
Κατά τον ίδιο, το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η νέα ενεργειακή αρχιτεκτονική δεν οικοδομείται αποκλειστικά από κυβερνήσεις, αλλά στηρίζεται στην κινητοποίηση του ιδιωτικού τομέα. Η Ελλάδα, όπως είπε, επιδιώκει ένα ανοιχτό περιβάλλον συνεργασίας, χωρίς αποκλεισμούς, με σεβασμό στους κανόνες του εμπορίου και χωρίς καταναγκασμούς ή ενεργειακό εξτρεμισμό.
Ο κ. Παπασταύρου υπογράμμισε ότι η Ευρώπη κινείται πλέον προς έναν μεγαλύτερο ενεργειακό πραγματισμό. Η απανθρακοποίηση παραμένει στρατηγική κατεύθυνση, όμως, όπως σημείωσε, πρέπει να είναι τεχνολογικά ουδέτερη, οικονομικά αποδοτική και να μην τίθεται πάνω από την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας ή την κοινωνική συνοχή. Σε διαφορετική περίπτωση, προειδοποίησε, κινδυνεύει να χαθεί η κοινωνική στήριξη προς την πράσινη μετάβαση.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον Κάθετο Διάδρομο, σημειώνοντας ότι η επιτυχία του ήρθε μέσα από δύσκολη και επίμονη συνεργασία μεταξύ διαχειριστών συστημάτων μεταφοράς, κυβερνήσεων και ευρωπαϊκών θεσμών. Η Ελλάδα, όπως είπε, ήταν μεταξύ των 17 χωρών που έθεσαν ζήτημα επανεξέτασης του τρόπου εφαρμογής του ευρωπαϊκού κανονισμού για το μεθάνιο, όχι ως προς τον στόχο, αλλά ως προς την πρακτική και οικονομική του εφαρμογή.
Παράλληλα, συνέδεσε την ενεργειακή ασφάλεια με την ανάγκη πλήρους αξιοποίησης όλων των εγχώριων πόρων: αιολικής και ηλιακής ενέργειας, υδροηλεκτρικών, υδρογονανθράκων και κρίσιμων πρώτων υλών. Στόχος, όπως ανέφερε, είναι η παραγωγή ασφαλούς και προσιτής ενέργειας για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις, με την Ελλάδα να κινείται ταχύτερα και με λιγότερο χρόνο για αναμονή.
