Η συζήτηση για την πολιτική των «ήρεμων νερών» στις ελληνοτουρκικές σχέσεις φορτίστηκε εκ νέου τα τελευταία 24ωρα. Η κριτική που διατυπώνεται από συνοψίζεται σε έναν βασικό ισχυρισμό: ότι η αποφυγή έντασης ισοδυναμεί με υποχωρητικότητα απέναντι στην Τουρκία. «Πρέπει να μας προβληματίσει η αποτελεσματικότητα της πολιτικής των “ήρεμων νερών”» εκτιμά ο Κώστας Καραμανλής (26/5/26). Ο Αντώνης Σαμαράς, σε ομιλία του στη Βουλή σημείωνε πως «η πολιτική του κατευνασμού είναι μια φενάκη κι οδηγεί σε αποθράσυνση των γειτόνων… Ήρεμα νερά δεν υπήρξαν ποτέ από την πλευρά τους. Υπήρξαν μόνο επικοινωνιακά» (22/5/26). Είναι λοιπόν η πολιτική των «ήρεμων νερών», μια αποτυχία, που ρίχνει νερό στο μύλο των επιδιώξεων της Άγκυρας και-κυρίως-έχει ημερομηνία λήξης με εναλλακτική φάση την όξυνση της έντασης στα ελληνοτουρκικά;
Μήπως όμως η βασική παρανόηση της κριτικής περί «υποχωρητικότητας» έγκειται στην απομόνωση της διπλωματικής συμπεριφοράς από το στρατιωτικό υπόβαθρο που τη στηρίζει; Σε συνθήκες διεθνούς πολιτικής, η αποκλιμάκωση δεν είναι αυτοσκοπός· είναι αποτέλεσμα ισορροπίας ισχύος. Μια χώρα που αισθάνεται αδύναμη δεν επιλέγει την ηρεμία – την υφίσταται. Αντίθετα, μια χώρα που διαθέτει αξιόπιστη αποτροπή μπορεί να επιλέξει την αποκλιμάκωση ως συνειδητή στρατηγική.
Με αυτή τη λογική, τα «ήρεμα νερά» ευνοούν τη χώρα μας να ενισχύσει τις επιχειρησιακές της δυνατότητες, να αποφεύγει την ένταση χωρίς να θέτει σε κίνδυνο τα κυριαρχικά της δικαιώματα. Η αποτροπή λειτουργεί σιωπηρά: δεν απαιτεί συνεχή επίδειξη ισχύος, αλλά την πειστική πιθανότητα χρήσης της. Με άλλα λόγια μήπως η πολιτική των «ήρεμων νερών» δεν μπορεί να αξιολογηθεί αποκομμένα από την ενίσχυση της ελληνικής άμυνας την ίδια περίοδο; Αντιθέτως, Μήπως οι δύο αυτές διαστάσεις αποτελούν αλληλένδετα στοιχεία μιας ενιαίας στρατηγικής και άρα πρέπει να αξιολογούνται συνδυαστικά;
Ας δούμε λοιπόν αν η πολιτική κατευνασμού συνοδεύεται τα τελευταία χρόνια από την ενίσχυση της αμυντικής ικανότητας της χώρας. Από το 2019 και μετά, η Ελλάδα έχει προχωρήσει σε μια από τις πιο φιλόδοξες αμυντικές αναβαθμίσεις της σύγχρονης ιστορίας της. Η απόκτηση 24 μαχητικών Rafale, ο εκσυγχρονισμός των F-16 σε έκδοση Viper και η προοπτική ένταξης των F-35 δημιουργούν μια σαφή ποιοτική υπεροχή στον αέρα. Η εξέλιξη αυτή δεν έχει μόνο τεχνική σημασία· μεταβάλλει τους κανόνες εμπλοκής στο Αιγαίο, αυξάνοντας δραστικά το κόστος οποιασδήποτε επιθετικής ενέργειας.
Αντίστοιχη είναι η εικόνα στο ναυτικό πεδίο. Η ένταξη των νέων φρεγατών Belharra, με προηγμένα συστήματα αεράμυνας και ηλεκτρονικού πολέμου, επιτρέπει για πρώτη φορά στην Ελλάδα να διαθέτει ολοκληρωμένες δυνατότητες αεράμυνας περιοχής. Η συνολική επένδυση που εκτείνεται σε δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ και περιλαμβάνει προγράμματα όπως η «Ασπίδα του Αχιλλέα» καταδεικνύει ότι η Ελλάδα επιχειρεί να ανακτήσει χαμένο έδαφος από την περίοδο της οικονομικής κρίσης και να προσαρμοστεί σε ένα περιβάλλον όπου η Τουρκία επενδύει συστηματικά σε στρατιωτική ισχύ και τεχνολογικές δυνατότητες.
Παρ’ όλα αυτά, η κριτική των πρώην πρωθυπουργών βασίζεται στην ανησυχία ότι η Τουρκία εκμεταλλεύεται την περίοδο ηρεμίας για να προωθήσει τη δική της αναθεωρητική ατζέντα. Είναι υπαρκτός ο κίνδυνος; Ασφαλώς. Είναι η ανησυχία τους βάσιμη; Θα είχε πλήρη ισχύ εάν η Ελλάδα παρέμενε στρατιωτικά στάσιμη ή αποδυναμωμένη. Η Ελλάδα επενδύει συστηματικά στην αποτροπή και διαμορφώνει μια ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση. Εφόσον η στρατιωτική ισχύς αυξάνεται, η επιλογή της αποκλιμάκωσης δεν σημαίνει παραχώρηση, αλλά διαχείριση. Η ένταση, άλλωστε, δεν αποτελεί από μόνη της εργαλείο εθνικής ισχύος· μπορεί να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις χωρίς στρατηγικό όφελος. Επιπλέον, η περίοδος ηρεμίας επιτρέπει στην Ελλάδα να ενισχύσει τη διεθνή της θέση. Άλλωστε, η χώρα μας εμφανίζεται ενισχυμένη σε διεθνές επίπεδο, ενώ με αφορμή τη σύρραξη στον Περσικό έδειξε και επιχειρησιακά τις δυνατότητες που υπάρχουν, την ώρα που η Τουρκία εμφανιζόταν ευάλωτη στους ιρανικούς πυραύλους.
Στην ουσία, η στρατηγική της Ελλάδας τα τελευταία χρόνια συνίσταται σε έναν συνδυασμό δύο παραδοσιακά αντικρουόμενων προσεγγίσεων: της αποτροπής και της αποκλιμάκωσης. Το κρίσιμο σημείο είναι η ισορροπία μεταξύ των δύο. Μέχρι στιγμής, η Ελλάδα φαίνεται να επιδιώκει αυτή τη σύνθεση: ενισχύει την ισχύ της, ενώ ταυτόχρονα επιλέγει να μην τη μετατρέπει σε καθημερινή ένταση.Εννοείται ότι η πολιτική των «ήρεμων νερών» δεν αγγίζει τις κρίσιμες εκκρεμότητες, όπως τις ΑΟΖ, αλλά ταυτόχρονα δεν σημαίνει και αποδοχή των τουρκικών οραμάτων περί «γαλάζιας πατρίδας».
Η πολιτική των «ήρεμων νερών» δεν μπορεί να χαρακτηριστεί μονοδιάστατα ως υποχωρητική ή επιθετική. Η αξία της εξαρτάται από το στρατηγικό της υπόβαθρο. Στην παρούσα συγκυρία, όπου η Ελλάδα επενδύει σε μια εκτεταμένη αναβάθμιση της αμυντικής της ικανότητας, η αποκλιμάκωση δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, αλλά εργαλείο διαχείρισης ισχύος. Η κριτική που θεωρεί ότι «ήρεμα νερά» σημαίνουν υποχώρηση οφείλει να λάβει υπόψη της αυτόν τον συσχετισμό. Σε έναν κόσμο όπου η ισχύς και η διπλωματία λειτουργούν συμπληρωματικά, η επιτυχία δεν βρίσκεται ούτε στην ακραία σύγκρουση ούτε στην άκριτη κατευναστική λογική. Βρίσκεται στην ικανότητα ενός κράτους να συνδυάζει τη δύναμη με την αυτοσυγκράτηση.
