Η Φλωρεντία έχει να ζήσει τέτοια αναστάτωση, από τη μεγάλη πλημμύρα του 1966. Η επέκταση του δικτύου τραμ έχει μετατρέψει τον δρόμο που περιβάλλει το κέντρο της πόλης σε εργοτάξιο. Με κόστος 500 εκατ. ευρώ (576 εκατ. δολάρια), αποτελεί το μεγαλύτερο έργο της πόλης που χρηματοδοτείται από το NextGenerationEU, το πρόγραμμα ανάκαμψης της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την πανδημία. Το πρόγραμμα χρηματοδοτεί 55 ακόμη έργα στην πρωτεύουσα της Τοσκάνης, από βρεφονηπιακούς σταθμούς έως ποδηλατοδρόμους. Η δήμαρχος Sara Funaro το χαρακτηρίζει ως «κομβικό σημείο στην ιστορία της Φλωρεντίας».
Απέναντι, στη Μεσόγειο, στις 5 το πρωί, η χονδρική αγορά της Μαδρίτης σφύζει από ζωή. Περιλαμβάνει μία από τις μεγαλύτερες ιχθυαγορές του κόσμου. Με επιχορήγηση 400.000 ευρώ από τα κονδύλια του NextGenerationEU, ο σύλλογος ιχθυοπωλών δημιούργησε ένα σύστημα ψηφιακών πληρωμών και παραγγελιών, αντικαθιστώντας τις χειρόγραφες παραγγελίες και τις μεγάλες ουρές στην τράπεζα. «Μας εξοικονομεί πολύ χρόνο», λέει ο Christian Cobo, καθώς ετοιμάζεται να πουλήσει μια τεράστια παρτίδα τόνο.
Στο επίκεντρο του NextGenerationEU βρίσκεται ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF), ο οποίος δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας το 2020 και έχει εγκρίνει 577 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια. Η ΕΕ δεν είχε ποτέ ξοδέψει τόσα πολλά, τόσο γρήγορα. Το σημαντικότερο είναι ότι όλα χρηματοδοτήθηκαν από κοινό χρέος. Οι υποστηρικτές μιας ισχυρότερης ΕΕ το χαρακτήρισαν «στιγμή Χάμιλτον» (Hamiltonian moment), αναφερόμενοι στην απόφαση του πρώτου υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ να ενισχύσει την ομοσπονδιακή κυβέρνηση μέσω της έκδοσης ομολόγων. Στόχος ήταν να επιταχυνθεί η ανάκαμψη από την ύφεση που δημιούργησε η πανδημία, ειδικά στον φτωχότερο νότο, και να καταστεί η ήπειρος πιο πράσινη και πιο ψηφιακή. Οι εκταμιεύσεις έπρεπε να συνδέονται με μεταρρυθμίσεις που θα έκαναν τις οικονομίες αποδοτικότερες. Οι τελευταίες πληρωμές πρέπει να πραγματοποιηθούν έως τα τέλη του 2026. Το μεγάλο ερώτημα, τώρα που βρίσκεται στο τέλος του είναι: Πέτυχε;
Η απάντηση φαίνεται να είναι: υπό μία έννοια. Οι μεγαλύτεροι αποδέκτες ήταν η Ιταλία (194 δισ. ευρώ) και η Ισπανία (120 δισ. ευρώ), οι οποίες μαζί αντιπροσωπεύουν πάνω από το 40% των κονδυλίων. Με την πρώτη ματιά, η Ισπανία τα πήγε πολύ καλύτερα από την Ιταλία (βλ. διάγραμμα). Όταν ξεκίνησε το RRF, η ιταλική κυβέρνηση υπολόγιζε ότι ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξής της θα εκτοξευόταν από τον προηγούμενο ετήσιο μέσο όρο του 1% περίπου στο 3,6% φέτος. Στην πραγματικότητα, η ετήσια αύξηση του ΑΕΠ παραμένει κάτω από το 1% από το 2023. Αντίθετα, από το 2021, η Ισπανία συνεχίζει να πετυχαίνει ισχυρή ανάπτυξη τουλάχιστον 2,5% κάθε χρόνο.
Μέρος αυτής της απόκλισης στις επιδόσεις εξηγείται από τον τρόπο με τον οποίο κάθε χώρα χρησιμοποίησε το RRF. Σύμφωνα με μελέτη των Tito Boeri και Roberto Perotti του Πανεπιστημίου Bocconi στο Μιλάνο, η Ιταλία κινδυνεύει να βγει από το πρόγραμμα «πιο χρεωμένη από πριν, χωρίς να έχει επιλύσει τις διαρθρωτικές της αδυναμίες». Πολλά από τα προγράμματα της Ιταλίας ήταν «ασήμαντα ή ανέφικτα», καταλήγουν οι οικονομολόγοι. Σε αντίθεση με το στρατηγικό σχέδιο της Ελλάδας για τα κονδύλια, αυτό της Ιταλίας στερούνταν συνοχής.
Μεγάλο μέρος των οικονομικών επιδόσεων της Ισπανίας δεν έχει σχεδόν καμία σχέση με το RRF. «Η ανάκαμψη από την ύφεση της πανδημίας ήταν πολύ ταχύτερη από το αναμενόμενο», λέει ο Ignacio de la Torre της χρηματοοικονομικής εταιρείας Arcano Partners. Η Ισπανία ενέκρινε ορισμένες χρήσιμες μεταρρυθμίσεις: Απαγόρευσε στους εργοδότες να εκμεταλλεύονται τους εργαζομένους διατηρώντας τους σε προσωρινές συμβάσεις επ’ αόριστον και μείωσε τα ρυθμιστικά εμπόδια που παρεμποδίζουν τις μικρές και τις νεοφυείς επιχειρήσεις. Ωστόσο, σύμφωνα με την Eurostat, η αύξηση της παραγωγικότητας παραμένει μέτρια, στο 0,7% πέρυσι.
Σύμφωνα με την Τράπεζα της Ισπανίας, η μαζική μετανάστευση, η οποία προσθέτει εργατικό δυναμικό, αντιπροσωπεύει περίπου το μισό της συνολικής ανάπτυξης και τα δύο τρίτα των πρόσθετων θέσεων εργασίας. (Η Ιταλία, από την πλευρά της, έχει περιορίσει τη μετανάστευση). Η αύξηση του τουρισμού και των εξαγωγών άλλων υπηρεσιών συμβάλλουν επίσης. Ο Carlos Cuerpo, υπουργός Οικονομίας, εκτιμά ότι το RRF έχει προσθέσει τρεις ποσοστιαίες μονάδες στο ΑΕΠ. Ωστόσο, το κέντρο μελετών Funcas, στη Μαδρίτη, υπολογίζει ότι μόνο το 14% το πολύ της συνολικής ανάπτυξης της οικονομίας μεταξύ 2021 και 2025 οφείλεται στα κονδύλια του RRF.
Παρ’ όλα αυτά, τα κεφάλαια ενδέχεται να στηρίξουν τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη. «Γίνονται πράγματα, αλλά μόνο σε μερικά χρόνια θα μπορέσουμε να γνωρίζουμε τον αντίκτυπο», λέει ο Manuel Hidalgo του Πανεπιστημίου της Σεβίλλης. Η Ισπανία χρησιμοποίησε μέρος των κεφαλαίων για να επενδύσει σε μεγάλα έργα υποδομής, συμπεριλαμβανομένων προγραμμάτων για ηλεκτρικά οχήματα και μπαταρίες. Στην Ανδαλουσία, η ισπανική εταιρεία ενέργειας Moeve κατασκευάζει εργοστάσιο πράσινου υδρογόνου αξίας 1 δισ. ευρώ —το οποίο θα είναι το μεγαλύτερο της νότιας Ευρώπης.Τα 300 εκατ. ευρώ προέρχονται από το RRF. Ο διευθυντής της Moeve, Maarten Wetselaar, αναφέρει ότι αναμένει, σε πέντε χρόνια, οι ηλεκτρολύτες που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή υδρογόνου να είναι 30% φθηνότεροι. «Τα κρατικά κονδύλια αντισταθμίζουν το μειονέκτημα του πρωτοπόρου», λέει.
Κι η Ιταλία ενδέχεται να αποκομίσει περισσότερα οφέλη με την πάροδο του χρόνου. Μία από τις μεταρρυθμίσεις που επιθυμούσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ήταν η επιτάχυνση του δικαστικού συστήματος. Ο αργός ρυθμός εκδίκασης υποθέσεων που αφορούν την είσπραξη οφειλών και την επίλυση διαφορών αποθαρρύνει τις ξένες εταιρείες από το να επενδύσουν στην Ιταλία. Ο Gian Luigi Gatta του Πανεπιστημίου του Μιλάνου σημείωσε σε μια μελέτη ότι, σε σύγκριση με το 2019, η μέση διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών έχει μειωθεί κατά 28%.
Η Ιταλία βρίσκεται επίσης σε καλό δρόμο να αυξήσει τις θέσεις σε παιδικούς σταθμούς —απαραίτητες για την βελτίωση της συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό— κατά περίπου 150.000 (σε σύγκριση με 378.500 το 2024), αν και η χρηματοδότησή τους μετά τη λήξη του RRF θα αποτελέσει πρόκληση. Το ταμείο συνέβαλε στην κατασκευή μιας γραμμής υψηλής ταχύτητας μεταξύ Νάπολης και Μπάρι, η οποία έως το 2030 αναμένεται να συνδέσει τις δύο μεγαλύτερες πόλεις του φτωχότερου νότου.
Τα μειονεκτήματα του RRF ενυπάρχουν εν μέρει στη δομή του. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η ΕΕ ήθελε να διοχετεύσει γρήγορα τα χρήματα για να αποτρέψει μια μακροχρόνια ύφεση. Μια συνέπεια είναι ότι μέρος των πόρων διατέθηκε σε επενδύσεις που θα είχαν ούτως ή άλλως πραγματοποιηθεί. Μια άλλη είναι ότι, αντί για πανευρωπαϊκά έργα ή διασυνοριακές υποδομές, το πρόγραμμα χορήγησε χρήματα στις εθνικές κυβερνήσεις. «Στην Ευρώπη δεν έχουμε καταλάβει ακόμα ότι πρέπει να ενεργούμε σε πιο ηπειρωτική κλίμακα», λέει ο κ. Hidalgo. Η επόμενη γενιά της ΕΕ ίσως το μετανιώσει.
© 2026 The Economist Newspaper Limited. All rights reserved. Άρθρο από τον Economist, το οποίο μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε με επίσημη άδεια από το www.powergame.gr. Το πρωτότυπο άρθρο, στα αγγλικά, βρίσκεται στο www.economist.com
