Στις τράπεζες, είναι τα ψιλά γράμματα που συνήθως δεν διαβάζουμε και έιναι εκεί που κρύβονται παγίδες. Στα λογοτεχνικά κείμενα, οι παραπομπές στο τέλος του βιβλίου συνήθως αποτελούν μια «αγγαρεία» και παραλείπονται. Για τα κόμματα, η σχέση τους με την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) είναι ίσως ακόμα χειρότερη. Είναι εκτός συζήτησης στην πολιτική αντιπαράθεση. Κι αυτό, την ώρα που η ΤΝ είναι μία από τις μεγαλύτερες πολιτικές προκλήσεις του 21ου αιώνα, καθώς μεταβάλλει ταυτόχρονα την οικονομία, την εργασία, την παραγωγή γνώσης και τις σχέσεις εξουσίας.
Ένα πρώτο παράδοξο είναι ότι η ΤΝ μπορεί να αποδυναμώνει τα πολιτικά κόμματα ως οργανισμούς, ενώ ταυτόχρονα να αυξάνει τη σημασία της πολιτικής. Οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν την άμεση επικοινωνία πολιτικών και πολιτών μέσω ψηφιακών πλατφορμών, μειώνοντας την ανάγκη για παραδοσιακούς κομματικούς μηχανισμούς. Παρ’ όλα αυτά, όσο περισσότερες αποφάσεις θα επηρεάζονται από αλγορίθμους και ισχυρές τεχνολογικές πλατφόρμες, τόσο περισσότερο οι πολίτες θα στρέφονται προς το πολιτικό σύστημα ζητώντας κανόνες, εποπτεία και προστασία των δικαιωμάτων τους.
Αλλά η πιο κρίσιμη παράμετρος για τα κόμματα βρίσκεται εκτός… κομμάτων. Αν δεχτούμε ότι τα πολιτικά κόμματα εκφράζουν κοινωνικές ανάγκες, κυρίως σε ό,τι αφορά τον κόσμο της εργασίας, τότε μιλάμε για μια χωρίς προηγούμενο ανατροπή. Κατά τη βιομηχανική επανάσταση, οι μηχανές αντικατέστησαν σε μεγάλο βαθμό τη μυϊκή εργασία. Η ΤΝ, αντίθετα, αυτοματοποιεί τμήματα της πνευματικής εργασίας-πρωτοφανής ιστορικά εξέλιξη. Επαγγέλματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ασφαλή λόγω της γνωστικής τους φύσης, όπως οι λογιστές, οι δικηγόροι, οι δημοσιογράφοι, οι μεταφραστές, οι αναλυτές δεδομένων και ακόμη και οι προγραμματιστές, αντιμετωπίζουν πλέον τη δυνατότητα σημαντικής αυτοματοποίησης.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα μαζική εξαφάνιση θέσεων εργασίας. Είναι όμως πιθανό να μειωθεί δραστικά ο χρόνος που απαιτείται για την εκτέλεση πολλών εργασιών. Ένας εργαζόμενος μπορεί να παράγει πολλαπλάσιο έργο με τη βοήθεια συστημάτων ΤΝ. Το κρίσιμο πολιτικό ερώτημα είναι ποιος θα ωφεληθεί από αυτή τη θεαματική αύξηση της παραγωγικότητας. Θα μεταφραστεί σε υψηλότερα εισοδήματα και καλύτερη ποιότητα ζωής για τους εργαζομένους ή θα συγκεντρωθεί κυρίως στα χέρια των επιχειρήσεων που ελέγχουν την τεχνολογία;
Το ζήτημα αυτό συνδέεται με μια δεύτερη μεγάλη πρόκληση: τη συγκέντρωση οικονομικής ισχύος. Οι προηγούμενες βιομηχανικές επαναστάσεις απαιτούσαν τεράστιες φυσικές υποδομές, εργοστάσια και μεγάλους αριθμούς εργαζομένων. Η τεχνητή νοημοσύνη βασίζεται κυρίως σε δεδομένα, υπολογιστική ισχύ και εξειδικευμένους αλγορίθμους. Πρωτοφανείς πόροι ήδη συγκεντρώνονται σε λίγες μεγάλες επιχειρήσεις, δημιουργώντας πρωτόγνωρες μορφές οικονομικής και τεχνολογικής ισχύος.
Πώς επεξεργάζονται τα νέα δεδομένα τα πολιτικά κόμματα; Πώς προετοιμάζονται και προετοιμάζουν την κοινή γνώμη για το αβέβαιο αύριο; Άγνωστο. Μέχρι σήμερα, οι περισσότερες σύγχρονες ιδεολογίες διαμορφώθηκαν σε μια εποχή κατά την οποία η εργασία αποτελούσε τον βασικό μηχανισμό διανομής του εισοδήματος και της κοινωνικής ένταξης. Αν όμως η παραγωγή αυξάνεται ταχύτερα από τη ζήτηση για ανθρώπινη εργασία, τότε τα παραδοσιακά πολιτικά εργαλεία ενδέχεται να αποδειχθούν άχρηστα.
Παράδειγμα; Προτάσεις που συζητούνται διεθνώς, αδιανόητες μέχρι χτες, δεν περιλαμβάνονται στην ατζέντα των εγχώριων πολιτικών σχηματισμών- ή, το πολύ, να αναφέρονται χωρίς επεξεργασία ουσίας: Η μείωση του εργάσιμου χρόνου χωρίς μείωση αποδοχών, η φορολόγηση των υπερκερδών που προκύπτουν από την αυτοματοποίηση, η θέσπιση καθολικού βασικού εισοδήματος ή ακόμη και νέες μορφές συλλογικής ιδιοκτησίας σε κρίσιμες ψηφιακές υποδομές είναι μερικές από τις προτάσεις αυτές.
Ρευστοποίηση των πολιτικών ταυτοτήτων στην εποχή της ΤΝ
Υπάρχει, ωστόσο, και μια βαθύτερη πολιτική διάσταση. Κατά τον 20ό αιώνα, τα περισσότερα κόμματα εκπροσωπούσαν σχετικά διακριτές κοινωνικές ομάδες: εργάτες, αγρότες, μικρομεσαίους επιχειρηματίες ή οικονομικές ελίτ. Η τεχνητή νοημοσύνη τείνει να θολώνει αυτές τις διαχωριστικές γραμμές. Ένα υψηλόμισθο στέλεχος επιχείρησης μπορεί ταυτόχρονα να επωφελείται από τις νέες τεχνολογίες και να αισθάνεται ότι απειλείται από αυτές. Ένας ελεύθερος επαγγελματίας μπορεί να δει μέρος του αντικειμένου του να αυτοματοποιείται, ενώ ένας εργαζόμενος στον δημόσιο τομέα να αντιμετωπίζει εντελώς διαφορετικές προκλήσεις.
Οι νέες αυτές συνθήκες καθιστούν δυσκολότερη τη συγκρότηση σταθερών πολιτικών ταυτοτήτων και ενδέχεται να οδηγήσουν σε κρίση αντιπροσώπευσης. Τα κόμματα καλούνται να εκφράσουν κοινωνικές πραγματικότητες που μεταβάλλονται ταχύτερα από ποτέ και να απαντήσουν σε προβλήματα που δεν εντάσσονται εύκολα στις παραδοσιακές ιδεολογικές κατηγορίες. Πιθανόν για να το πετύχουν, θα πρέπει να απαρνηθούν το σημερινό τους αποτύπωμα.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι απλώς αν η ΤΝ θα αλλάξει τα πολιτικά κόμματα. Είναι αν τα πολιτικά κόμματα θα μπορέσουν να προσαρμοστούν αρκετά γρήγορα ώστε να διαχειριστούν τις κοινωνικές και οικονομικές ανατροπές που η ίδια προκαλεί. Αν δεν το καταφέρουν, είναι πιθανό να δούμε την εμφάνιση νέων πολιτικών σχηματισμών και νέων μορφών συλλογικής εκπροσώπησης, όπως συνέβη και στις προηγούμενες μεγάλες μεταβάσεις της ιστορίας. Η ΤΝ αποτελεί και μια βαθιά πολιτική πρόκληση, η οποία θα καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο οι δημοκρατίες θα λειτουργήσουν τις επόμενες δεκαετίες. Όσο τα κόμματα εθελοτυφλούν, αναλώνοντας δυνάμεις για το εφήμερο και το παρωχημένο, τόσο θα κινδυνεύουν να βρεθούν στο «χρονοντούλαπο της ιστορίας»…
