Alexander: God, King, Man. Edmund Richardson. Bloomsbury· 480 σελίδες· £25. Θα κυκλοφορήσει στην Αμερική από τον εκδοτικό οίκο St Martin’s Press τον Σεπτέμβριο·$33.
Πώς μετριέται το μεγαλείο του Μεγάλου Αλεξάνδρου; Με το μέγεθος της αυτοκρατορίας που κατέκτησε (εκτεινόταν 4.800 χιλιόμετρα, από την Αθήνα έως την Ινδία); Την ταχύτητα με την οποία την κατέκτησε (περίπου μια δεκαετία); Ή με τις πόλεις που ίδρυσε (μεταξύ έξι και 17, πολλές από αυτές με το όνομα «Αλεξάνδρεια»);
Ωστόσο, όπως δείχνει το νέο βιβλίο του Edmund Richardson, καθηγητή κλασικών σπουδών και αρχαίας ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Durham, υπάρχουν και πιο σκοτεινοί τρόποι να μετρηθεί. Τον έχουν αποκαλέσει «παράφρωνα», «Αλέξανδρο ο μη-και-τόσο-Μέγας» και «έναν από τους μεγαλύτερους δολοφόνους που γνώρισε ποτέ ο κόσμος». Όχι αδίκως: κατά ορισμένες εκτιμήσεις, σχεδόν το 1% του πληθυσμού του αρχαίου κόσμου χάθηκε εξαιτίας των εκστρατειών του.
Αυτά τα δεδομένα δεν εμποδίζουν τη λατρεία του. Αν οι άνδρες σκέφτονται τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πολλές φορές την ημέρα, οι ιστορικοί φαίνεται να κάνουν το ίδιο με τον Αλέξανδρο. Έχει γίνει εμμονή: ταινίες τον εξωραΐζουν, ντοκιμαντέρ ακολουθούν τα χνάρια του, σχεδόν 5.000 βιβλία τον έχουν αναλύσει. Οι θαυμαστές του εκτείνονται από τον Ιούλιο Καίσαρα έως τον Ναπολέοντα και τους σύγχρονους γκουρού του επιχειρείν.
Όπως κάθε ιστορική αφήγηση, τα κείμενα που γράφονται αντανακλούν την εποχή τους. Ο Μακιαβέλι θαύμαζε το αντρίκειο ηγετικό στιλ του Αλεξάνδρου (σκότωνε τους εχθρούς του). Τα σύγχρονα κείμενα υιοθετούν μια πιο «διοικητική» προσέγγιση: ένας καθηγητής στο INSEAD έγραψε ένα άρθρο με τίτλο «Έντεκα Μαθήματα Ηγεσίας από τον Μέγα Αλέξανδρο». Ανάμεσά τους κάποιος βρίσκει συμβουλές όπως να «Κεφαλαιοποιείς τα Κέρδη» και να «Επενδύεις στη Διαχείριση Ταλέντων». Θα μπορούσε κανείς να προσθέσει: «Απόφευγε να σκοτώσεις το 1% του γνωστού κόσμου» (κάτι που οι τεχνολάγνοι και οι πολιτικοί πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη τους).
Οι αρχαίες στατιστικές είναι αίολες, αλλά αυτό το βιβλίο —μια καθηλωτική περιήγηση στη ζωή του Αλεξάνδρου, από την κούνια έως τον πρόωρο θάνατό του— προσφέρει και άλλα δεδομένα. Στις σελίδες του καταγράφονται 11 περιστατικά ακρωτηριασμού διάφορων μελών του σώματος (κυρίως κεφάλια, αλλά και άκρα και αιδοία), Η λέξη «δολοφονία» εμφανίζεται 38 φορές, και το «σκοτώνω» περίπου 100. Είναι βίαιο, σκληρό και απίστευτα «αιματοκυλισμένο». Με άλλα λόγια, σκέτη απόλαυση.
Είναι επίσης, κατά κάποιο τρόπο, πρωτότυπο. Όλοι γνωρίζουν ότι η Ιστορία (αυτή με τις μάχες) χωρίζεται σε εποχές: την κλασική, τη μεσαιωνική, τη νεότερη. Όμως και η ιστορία (αυτή στα βιβλία) χωρίζεται σε εποχές. Μόνο τον τελευταίο αιώνα είδαμε μόδες όπως η μαρξιστική ιστοριογραφία, η φεμινιστική ιστοριογραφία και —πιο πρόσφατα— η «ιστοριογραφία της ενοχής». Τα τελευταία χρόνια, ο κόσμος «διψάει» για τα αμαρτήματα ανθρώπων από τον Mahatma Gandhi έως την περίφημη «κακή» Jane Austen.
Οι Κλασικές Σπουδές, που κατηγορήθηκαν ότι αποτελούν «μέρος της σκαλωσιάς της λευκής υπεροχής», έχουν επιδείξει ιδιαίτερη μεταμέλεια, σπεύδοντας να διορθώσουν τη «μεροληψία» τους. Ένα πρόσφατο βιβλίο για τον Αλέξανδρο δήλωνε ότι ενδιαφερόταν λιγότερο για τον εαυτό του και περισσότερο για όσους «υπέφεραν υπό την κυριαρχία του». Μια πολύ ηθική προσέγγιση, αλλά καθόλου ενδιαφέρουσα.
Το βιβλίο του κ. Richardson, «Alexander the Great», αντιθέτως, δεν ενδίδει σε τέτοιες ενοχές. Καλπάζει. Περιγράφει γλαφυρά την παιδική του ηλικία (δαμάζει ένα ατίθασο άλογο), τις πρώτες του μάχες (κατακτά μια ανυπότακτη πόλη), τη μυθοποίηση του (λύνει τον άλυτο «Γόρδιο Δεσμό»). Φυσικά δεν παραλείπει τις ερωτικές του περιπέτειες. Αναφέρεται στους εραστές του Αλεξάνδρου συμπεριλαμβανομένων του φίλου του Ηφαιστίωνα, των «360 πρώην παλλακίδων του Δαρείου (μία για κάθε ημέρα του περσικού έτους) και ενός εκθαμβωτικά όμορφου νεαρού Πέρσης ονόματι Βαγώα».
Όπου υπάρχει μια καλή ιστορία να ειπωθεί, ο κ. Richardson δεν την αποδομεί ούτε την κριτικάρει. Την αφηγείται με όρεξη. Πάρτε για παράδειγμα την πολιορκία της Τύρου. Όταν ο Αλέξανδρος ξεκίνησε να πολιορκεί την πόλη, δεν ήταν ακόμη «Μέγας» —ήταν απλώς ένα λεπτοκαμωμένο, μάλλον κοντό αγοράκι με ξανθά, σγουρά μαλλιά, μακριά κατά την μίμηση του ήρωά του, του Αχιλλέα. Η νησιωτική πόλη της Τύρου ήταν θαυμαστή. Η δυσώδης πορφυρή βαφή από τα κοχύλια της έβαφε μενεξεδιά τα ρούχα όλης της Μεσογείου — και είχε κάνει την Τύρο απίστευτα πλούσια. Η πόλη, στον σημερινό Λίβανο, βρισκόταν σχεδόν ένα χιλιόμετρο μέσα στη θάλασσα, πίσω από επιβλητικά τείχη και περιπολίες πολεμικών πλοίων. Θεωρούνταν απόρθητη. Τη συνέχεια,μπορείτε να τη μαντέψετε.
Ένας τεχνητός τεχνητός χωμάτινος μώλος, επτά μήνες και 2.000 σταυρωμένοι Τύριοι οδήγησαν στην πτώση της πόλης. Όμως, όπως και ο ίδιος ο Αλέξανδρος, αυτή η ιστορία δεν στέκεται πολύ σε ένα σημείο: τρέχει κατευθείαν προς την Ινδία και, τελικά, προς τον βασανιστικό θάνατό του στη Βαβυλώνα. Οι πρώτες κακόβουλες φήμες έλεγαν ότι δηλητηριάστηκε από αλκοόλ. Ο κ. Richardson πιστεύει ότι πιο πιθανή αιτία ήταν το μολυσμένο νερό και ο τυφοειδής πυρετός.
Ο υπόλοιπος «θίασος» που τον πλαισιώνει είναι γεμάτος αστέρες και περιλαμβάνει τον φιλόσοφο Αριστοτέλη, τον δάσκαλό του, ο οποίος έδωσε στον Αλέξανδρο ένα σχολιασμένο αντίτυπο της «Ιλιάδας» που του ενέπνευσε την αγάπη για τη λογοτεχνία (κοιμόταν πάντοτε με το αντίτυπο δίπλα του). Οι λεπτομέρειες είναι απολαυστικές: μαθαίνετε πώς να εμποδίσετε έναν εχθρό που σκάβει υπόγειο τούνελ προς την πόλη σας (βάλτε μέσα μια αγέλη αρκούδων και ένα σμήνος μελισσών), κι αν είναι καλή ιδέα να οδηγήσετε γάτες στη μάχη (που, όπως υποδηλώνει η έκφραση, δεν είναι)[1].
Ο εκδότης περιγράφει το βιβλίο ως «αποκαλυπτική αναδιήγηση». Όμως ένα από τα πιο πρωτότυπα και ενδιαφέροντα στοιχεία του είναι ακριβώς αυτό: είναι ενδιαφέρον. Για πολύ καιρό, τα ιστορικά βιβλία δεν προσπάθησαν αρκετά να συναρπάσουν τους αναγνώστες τους. Αυτό το παράπονο δεν είναι καινούργιο. Όπως παρατήρησε η Catherine Morland, η ηρωίδα του «Northanger Abbey» της Austen, είναι παράξενο που η ιστορία «είναι τόσο βαρετή, αφού ένα μεγάλο μέρος της πρέπει να είναι επινόηση».
Ένα πράγμα που, φαίνεται, ο κόσμος ποτέ δεν μαθαίνει από την Ιστορία είναι πώς να γράφει μια καλή ιστορία. Το 1946, ο Αμερικανός ιστορικός Samuel Eliot Morison κατηγόρησε τους ιστορικούς ότι παράγουν «βαρετές, στέρεες, πολύτιμες μονογραφίες που κανείς δεν διαβάζει εκτός του επαγγέλματος». Το 2010, ο καθηγητής Gordon Wood δήλωσε ότι η συγγραφή Ιστορίας βρίσκεται «σε κρίση», καθώς οι ακαδημαϊκοί γράφουν τόνους χαρτιού αλλά έχουν «πολύ λίγους» αναγνώστες.
Αυτό εξηγείται εν μέρει, όπως θα έλεγε ίσως ένας μαρξιστής ιστορικός, από την κοινωνική μεταβολή: ο κόσμος διαβάζει λιγότερο από τα πάντα. Εν μέρει, επίσης, καταναλώνει την Ιστορία μέσα από άλλα κανάλια: το «The Rest is History» είναι ένα από τα πιο δημοφιλή podcast στον κόσμο. Όμως μια άλλη εξήγηση είναι απλά ότι μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής ιστοριογραφίας είναι σχεδόν επιδεικτικά κακογραμμένο. Οι πρόσφατες ακαδημαϊκές πραγματείες για τον Αλέξανδρο είναι πλούσιες σε λέξεις όπως «αποδόμηση» — αλλά φτωχές σε δυναμικές αφηγήσεις.
Κάποιο κομμάτι είναι αναγκαίο: η ιστορία προχωρά μέσα από την ανάλυση, όχι μέσα από ανέκδοτες αφηγήσεις. Όμως, όσο απαραίτητη κι αν είναι η ανάλυση, η ανία δεν είναι. Ο Tom Holland, ένας από τους παρουσιαστές του «The Rest is History», λέει ότι «το πρόβλημα είναι αυτοί που δεν μπορούν να απαλλαγούν από τον εθισμό τους στο τεχνόλεκτο». Πολλοί «θεωρούν ότι το να γράφουν κάτι εξαιρετικά δυσνόητο τους καθιστά βαθυστόχαστους», συμφωνεί ο Harry Sidebottom, λέκτορας κλασικών σπουδών στην Οξφόρδη.
Αυτό το βιβλίο, συνδυάζοντας την ανάλυση με την παλιά καλή διασκέδαση, αποτελεί ένα μάθημα για το πώς η ιστορία μπορεί να είναι ταυτόχρονα ακαδημαϊκά φιλόδοξη και ευανάγνωστη. Και γιατί οι συγγραφείς θα έπρεπε να μιλούν περισσότερο για τις αρκούδες και τις μέλισσες.
[1] ΣτΜ :Το «οδηγώ γάτες στη μάχη» (herd cats into battle) είναι μια αγγλική έκφραση που συνδυάζει δύο μεταφορές για να περιγράψει ένα αδύνατο, χαοτικό ή εξαιρετικά απογοητευτικό έργο. Αναφέρεται στην προσπάθεια οργάνωσης και διοίκησης μιας ομάδας ανεξάρτητων, αλλοπρόσαλλων, πεισματάρηδων ή μη συνεργάσιμων ατόμων για την επίτευξη ενός κοινού στόχου.
© 2026 The Economist Newspaper Limited. All rights reserved. Άρθρο από τον Economist, το οποίο μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε με επίσημη άδεια από το www.powergame.gr. Το πρωτότυπο άρθρο, στα αγγλικά, βρίσκεται στο www.economist.com
