Τα τελευταία τρία χρόνια η Μέση Ανατολή βρίσκεται μονίμως σε κατάσταση πολέμου, επισημαίνει σε ανάλυσή της η γερμανική εφημερίδα Handelsblatt. Ούτε ο πόλεμος στη Γάζα ούτε ο πόλεμος στο Ιράν έχουν βρει τη λύση τους μέχρι στιγμής. Υπάρχει μια κατάσταση δεν υπάρχει ούτε ανοιχτή πολεμική σύγκρουση, ούτε όμως και ειρήνη. Πρωτίστως στο Ιράν μπορεί ανά πάσα στιγμή να ξεσπάσει ξανά ανοιχτός πόλεμος.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει αποτύχει μέχρι στιγμής να επιβάλει το ειρηνευτικό του σχέδιο για τη Λωρίδα της Γάζας. Έχει χάσει επίσης το ενδιαφέρον του για περαιτέρω διαπραγματεύσεις με το Ιράν. Επί του παρόντος δεν διεξάγονται διαπραγματεύσεις ούτε σχεδιάζονται, δήλωσε ο Τραμπ στις 18 Αυγούστου.
Αντ’ αυτού, ο Αμερικανός πρόεδρος απειλεί την ιρανική ηγεσία με «οικονομικό πόλεμο και απομόνωση χωρίς προηγούμενο» – μια οικονομική «D-Day», έγραψε ο Τραμπ στην πλατφόρμα του Truth Social.
Το τι ακριβώς θέλει να πετύχει ο Τραμπ δεν το έχει εξηγήσει. Την ανατροπή του θεοκρατικού καθεστώτος του Ιράν; Τη συνθηκολόγησή του; Την εγκατάλειψη του πυρηνικού προγράμματος; Λόγω της απρόβλεπτης συμπεριφοράς του Αμερικανού προέδρου, οι Άραβες πολιτικοί ηγέτες του Περσικού Κόλπου αναζητούν νέους συμμάχους, από τους οποίους ελπίζουν να λάβουν μεγαλύτερη ασφάλεια. Ο περιφερειακός πολιτικός χάρτης επανασχεδιάζεται.
Τα δύο μπλοκ
Πρωταγωνιστικό ρόλο έχουν η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Τουρκία και το Ισραήλ. Παράλληλα, συμπήγνυνται δύο μπλοκ. Το ένα αποτελείται από τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία, που πρόσφατα σύναξαν αμυντικό σύμφωνο, απού κοινού με το Πακιστάν. Το άλλο αποτελείται από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Ισραήλ. «Στο πλαίσιο της μεταβαλλόμενης περιφερειακής και παγκόσμιας τάξης πραγματοποιείται μια διαφοροποίηση των πολιτικών εταιρικών σχέσεων», λέει ο Hürcan Asli Aksoy, Senior Fellow του Κέντρου Εφαρμοσμένων Σπουδών για την Τουρκία (CATS) στο Ίδρυμα Επιστήμης και Πολιτικής (SWP).
Την ίδια στιγμή όμως πέρα από τις συνεργασίες, ανοίγουν και νέες γραμμές ρήξης, οι οποίες εκτείνονται από τον Περσικό Κόλπο, διαπερνούν τη Συρίας και φτάνουν ως το Κέρας της Αφρικής. Σε όλες αυτές τις περιοχές οι χώρες παλεύουν να αποκτήσουν η να ενισχύσουν την οικονομική, πολιτική και στρατιωτική κυριαρχία τους.
Ένα τρίτο μπλοκ αποτελούν κατά κάποιον τρόπο το Ιράν και οι συμμαχικές του πολιτοφυλακές, ιδίως η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, πρωτίστως όμως στο Ιράκ και στην Υεμένη.
Το Ιράν έχει δεχτεί βαριά στρατιωτικά πλήγματα, ωστόσο οι αναλυτές της Μέσης Ανατολής αμφιβάλλουν αν η οικονομική πίεση είναι σε θέση να οδηγήσει σε αλλαγή πορείας του καθεστώτος. Η Τεχεράνη έχει καταστήσει σαφές ότι δεν θα παραδώσει τον σημαντικότερο μοχλό πίεσής της, που είναι ο αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ.
«Τα κράτη του Κόλπου ήλπιζαν σε ταχεία διπλωματική λύση, τώρα όμως φαίνεται ότι οι περισσότεροι ηγέτες της περιοχής έχουν συμβιβαστεί με τη διαιώνιση της σύγκρουσης», λέει ο Geoffrey Miller, συγγραφέας του ενημερωτικού δελτίου «Gulf States Insights». Ο συνεχής κίνδυνος να επιτεθεί το Ιράν στις πετρελαϊκές τους εγκαταστάσεις και τις εγκαταστάσεις φυσικού αερίου καθώς και σε πλοία στα Στενά του Ορμούζ, θέτει σε κίνδυνο το επιχειρηματικό μοντέλο της Σαουδικής Αραβίας και των Εμιράτων, των οποίων τα φιλόδοξα σχέδια για έναν οικονομικό μετασχηματισμό εξαρτώνται από τις εξαγωγές ενέργειας.
Η κρίση εμπιστοσύνης στην αμερικανική ομπρέλα προστασίας
Η εμπιστοσύνη των κρατών του Κόλπου στην αμερικανική ομπρέλα προστασίας έχει κλονιστεί, λέει ο Miller. Το ότι αναζητούν άλλους εταίρους πρέπει ωστόσο να γίνει κατανοητό ως εξασφάλιση και διαφοροποίηση, και όχι ως ρήξη με τις ΗΠΑ.
Υπό αυτή την πίεση, τα κράτη του Κόλπου προωθούν σχέδια για νέους αγωγούς, λιμάνια και κέντρα επιμελητείας (logistics), προκειμένου να παρακάμψουν τα Στενά του Ορμούζ. Αυτό απαιτεί όμως χρόνο. «Και δεν θα λύσει πλήρως το πρόβλημα», λέει ο Miller. «Αυτό εξηγεί γιατί οι ηγέτες του Κόλπου αναζητούν επίσης ενεργά συμπληρωματικούς εταίρους και συμφωνίες». Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να αντιμετωπισθεί και η «Συμφωνία της Μέκκας», το σύμφωνο ασφαλείας μεταξύ της Σαουδικής Αραβίας, της Τουρκίας και του Πακιστάν.
Η συμφωνία αποτελεί μάλλον μια πρόσθετη εξασφάλιση και ένα συμβολικό βήμα παρά υποκατάστατο για την προστασία των ΗΠΑ. «Παρά τις προκλήσεις της τρέχουσας σύγκρουσης, όλα τα κράτη του Κόλπου συνεχίζουν να εκτιμούν την αξία των αμερικανικών όπλων, των τεχνολογιών, των βάσεων και τη γενική αποτρεπτική ικανότητα της υπερδύναμης», λέει ο Miller.
Μεταξύ του Ριάντ και του Πακιστάν υπάρχει από τον περασμένο Σεπτέμβριο ένα σύμφωνο ασφαλείας. Το Πακιστάν έχει μεταφέρει στρατεύματα και μαχητικά αεροσκάφη στη Σαουδική Αραβία. Το γεγονός ότι οι δύο χώρες έκλεισαν τώρα μια τριμερή συμμαχία με την Τουρκία, εξέπληξε πολλούς στη Μέση Ανατολή. Ορισμένοι τη συγκρίνουν ήδη με το ΝΑΤΟ.
Η αντιπαράθεση Ισραήλ – Τουρκίας στη Συρία
Η τριμερής συμμαχία δεν μπορεί ωστόσο να συγκριθεί με το ΝΑΤΟ, λέει ο Aksoy. «Μεταξύ των χωρών του ΝΑΤΟ υπάρχει θεσμική και επιχειρησιακή συνεργασία, υπάρχουν συστήματα που υποστηρίζουν το ένα το άλλο». Αντίθετα, στρατιωτικά η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν έχουν εντελώς διαφορετικό προφίλ. Επίσης, τα σενάρια απειλής αξιολογούνται πολύ διαφορετικά στις πρωτεύουσες: Για το Ισλαμαμπάντ στο επίκεντρο βρίσκεται η σύγκρουση με την Ινδία, για την Τουρκία η σταθερότητα στο Μέση Ανατολή και για τη Σαουδική Αραβία η απειλή από το Ιράν.
Οι παρατηρητές αποκλείουν μια συλλογική παρέμβαση των τριών κρατών σε μια σύγκρουση. Πολλοί αναμένουν ότι θα εμβαθύνουν τη συνεργασία τους στην αμυντική βιομηχανία. Αυτό ισχύει πρωτίστως για την Τουρκία. «Η Τουρκία ενδιαφέρεται να πουλήσει τα οπλικά της συστήματα αλλά και να προσελκύσει ξένες επενδύσεις, κυρίως από τη Σαουδική Αραβία», λέει ο Aksoy.
Τα Εμιράτα και το Ισραήλ δεν έχουν αντιδράσει επίσημα στη Συμφωνία της Μέκκας. Τα Εμιράτα επέκτειναν κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν τη στρατιωτική συνεργασία με το Ισραήλ. Το Ισραήλ τους παρέδωσε μια συστοιχία του Iron Dome και άλλα αμυντικά συστήματα. Ταυτόχρονα, ο πόλεμος έχει βαθύνει το χάσμα που έτσι κι αλλιώς υπήρξε μεταξύ των Εμιράτων και του σαουδαραβικού βασιλείου.
Εδώ και καιρό τα Εμιράτα αμφισβητούν τον ρόλο της Σαουδικής Αραβίας ως ηγετικής δύναμης στην περιοχή. «Μια ξεκάθαρη πόλωση σε άκαμπτα αντίπαλα μπλοκ (ΗΑΕ-Ισραήλ έναντι Σαουδικής Αραβίας-Τουρκίας-Πακιστάν) είναι πιθανή», λέει ο Miller. Δεν είναι ωστόσο αναπόφευκτη. Μεταξύ των δύο χωρών υπάρχουν στενές οικονομικές διασυνδέσεις, και οι δύο ενδιαφέρονται για τη σταθερότητα της περιοχής του Κόλπου και την ενεργειακή ασφάλεια. «Τάσεις και συμμαχίες που φαίνονται λαξευμένες στην πέτρα μπορούν να αλλάξουν ξαφνικά μέσα σε μια νύχτα», λέει ο ειδικός στα θέματα του Κόλπου. «Ο Κόλπος κρύβει πάντα εκπλήξεις».
Εν τω μεταξύ, οι εντάσεις αυξάνονται και πολύ δυτικότερα, ακριβώς στα σύνορα με την Ευρώπη. Από τον πόλεμο στη Γάζα, η σχέση μεταξύ του Ισραήλ και της Τουρκίας έχει επιδεινωθεί δραματικά.
Στη Συρία μεγαλώνει ο κίνδυνος μιας σύγκρουσης μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας. Και οι δύο ακολουθούν διαφορετική πορεία στην πρώην εμπόλεμη χώρα. Τόσο η Τουρκία όσο και η Σαουδική Αραβία υποστηρίζουν στρατιωτικά, πολιτικά και οικονομικά την κεντρική κυβέρνηση του μεταβατικού προέδρου Αλ Σάρα.
Το Ισραήλ αντίθετα έχει συμμαχήσει με μειονότητες όπως οι Δρούζοι και έχει δημιουργήσει μια νεκρή ζώνη με στρατιωτικά φυλάκια σε περιοχές των Δρούζων νότια της Δαμασκού. Από εκεί πραγματοποιεί τακτικά επιδρομές, με μπουλντόζες που καταστρέφουν καλλιεργήσιμες εκτάσεις και ελαιόδεντρα. Και το Ισραήλ έχει κατ΄ επανάληψη βομβαρδίσει τη Συρία.
Στις 18 Αυγούστου το Ισραήλ βομβάρδισε μια πρώην αεροπορική βάση στο Ιντλίμπ, πολύ βόρεια, ακριβώς στα σύνορα με την Τουρκία. Υποτίθεται ότι το έκανε επειδή η Τουρκία ήθελε να εγκαταστήσει εκεί δικά της στρατεύματα. Η Άγκυρα έχει δημιουργήσει πολυάριθμες στρατιωτικές βάσεις στον συριακό βορρά. Η τουρκική κυβέρνηση απέρριψε την επίθεση ως εκλογικό τακτικισμό του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου, εν όψει των ισραηλινών εκλογών.
Όμως ο κίνδυνος μιας στρατιωτικής αντιπαράθεσης δεν έχει εξαλειφθεί, λέει ο Aksoy. Μέχρι στιγμής οι ζώνες επιρροής των δύο χωρών ήταν οριοθετημένες. «Τώρα πλησιάζουν η μία την άλλη. Αυτό μπορεί να έχει απρόβλεπτες συνέπειες. Ξαφνικά η Συρία μπορεί να γίνει πολύ μικρή για τα δύο στρατιωτικά κράτη».
Από την 7η Οκτωβρίου, την εισβολή της Χαμάς στο νότιο Ισραήλ, η ισραηλινή εξωτερική πολιτική έχει γίνει πιο επιθετική, λέει η ειδικός. «Το Ισραήλ βλέπει τον εαυτό του ως στρατιωτική δύναμη ικανή να προελάσει σε όλη την περιοχή». Αρκετά κράτη λοιπόν θέλησαν να δημιουργήσουν ένα αντίβαρο σε αυτή την προοπτική, ιδίως η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και η Αίγυπτος.
Ο ανταγωνισμός στο Κέρας της Αφρικής
Η Τουρκία και οι Σαουδάραβες ακολουθούν διαφορετική πορεία από το Ισραήλ και πέρα από τη Συρία, ως το Κέρας της Αφρικής με τη μεγάλη ακτή του στον Ινδικό Ωκεανό. Το Ισραήλ αποτελεί τη μόνη χώρα διεθνώς που έχει αναγνωρίσει τη Σομαλιλάνδη, η οποία επιδιώκει την ανεξαρτησία από τη Σομαλία. Στη Μπερμπέρα, τη σημαντικότερη πόλη-λιμάνι της Σομαλιλάνδης, το Ντουμπάι έχει μισθώσει ένα λιμάνι βαθιών υδάτων, το οποίο βρίσκεται ακριβώς στον Κόλπο του Άντεν, και συνεπώς ακριβώς πριν από το Μπαμπ αλ-Μαντάμπ –το οποίο ελέγχεται από τους αντάρτες Χούθι της Υεμένης– και την Ερυθρά Θάλασσα. Επιπλέον, τα Εμιράτα διαθέτουν ναυτικές και στρατιωτικές βάσεις. Αποτελούν μέρος της «ιμπεριαλιστικής προέλασης» των ΗΑΕ προς την Αφρική, έγραψαν πρόσφατα οι «Financial Times».
Η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία απορρίπτουν, όπως τα περισσότερα κράτη, την ανεξαρτησία της Σομαλιλάνδης. Η Άγκυρα εκπαιδεύει εδώ και χρόνια τον στρατό της Σομαλίας, έχει παρουσία στη χώρα με δικά της στρατεύματα και υλοποιεί έργα υποδομής. Τουρκικές εταιρείες ελέγχουν το λιμάνι και το αεροδρόμιο του Μογκαντίσου. Και αναζητούν εκεί πετρέλαιο.
Επιπλέον, η Άγκυρα έχει μισθώσει μια στρατιωτική βάση για 99 χρόνια. Είναι η μεγαλύτερη στρατιωτική βάση του τουρκικού στρατού στο εξωτερικό. Μετά την αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ, η Σομαλία και η Τουρκία συμφώνησαν την κατασκευή μιας ακόμη στρατιωτικής βάσης.
Μια ανοιχτή στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας ή μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν με άλλα κράτη ή με το Ιράν είναι επί του παρόντος απίθανη. Όμως τα πεδία στα οποία τα συμφέροντα συναντώνται και συγκρούονται γίνονται ολοένα και περισσότερα.
