Από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-09, οι μέρες των υπεράκτιων χρηματοοικονομικών υπηρεσιών φαίνονταν συχνά ότι θα ήταν μετρημένες. Το 2010, οι ΗΠΑ ψήφισαν τον Νόμο περί Φορολογικής Συμμόρφωσης των Λογαριασμών της Αλλοδαπής (FATCA), ο οποίος απαιτούσε από τις ξένες χρηματοπιστωτικές εταιρείες να αποκαλύπτουν τα περιουσιακά στοιχεία των Αμερικανών. Ένα χρόνο αργότερα, ο Nicolas Sarkozy — επικεφαλής τόσο της Γαλλίας όσο και της G20 εκείνη την εποχή— δήλωνε ευθαρσώς ότι οι φορολογικοί παράδεισοι θα εξοστρακίζονταν παγκοσμίως. Το 2016, ερευνητές δημοσιογράφοι αποκάλυψαν τα «Panama Papers», ένα τεράστιο αρχείο εγγράφων που εντόπιζε εκατοντάδες χιλιάδες φοροφυγάδες. Οι αποκαλύψεις οδήγησαν πολλές κυβερνήσεις των πλούσιων χωρών να υποχρεώσουν τα υπεράκτια χρηματοοικονομικά κέντρα να δημιουργήσουν μητρώα πραγματικών δικαιούχων και να μοιράζονται πληροφορίες με άλλες δικαιοδοσίες, υπό την απειλή κυρώσεων.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, εκείνος που βρέθηκε ουσιαστικά στο περιθώριο ήταν ο Sarkozy, μετά από μια σύντομη περίοδο φυλάκισης για παρατυπίες στη χρηματοδότηση της προεκλογικής εκστρατείας. Αντίθετα, τα υπεράκτια χρηματοοικονομικά κέντρα είναι σήμερα, από ορισμένες απόψεις, πιο δημοφιλή από ποτέ. Μεταξύ 2010 και 2024, τα συνολικά υπεράκτια περιουσιακά στοιχεία των εταιρειών αυξήθηκαν με ρυθμό σχεδόν διπλάσιο από εκείνον του παγκόσμιου ΑΕΠ, υπερβαίνοντας τα 64 τρισ. δολάρια (βλ. διάγραμμα 1).
Μέχρι τα τέλη του περασμένου έτους, το 31% του συνολικού εκκρεμούς αποθέματος διεθνών εταιρικών ομολόγων —μέσω των οποίων οι επιχειρήσεις αντλούν δανειακά κεφάλαια εκτός της χώρας τους— είχε εκδοθεί μέσω υπεράκτιων χρηματοοικονομικών κέντρων. Το ποσοστό αυτό είναι αυξημένο σε σχέση με το χαμηλό 24% που καταγράφηκε μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση, το 2010 (βλ. διάγραμμα 2).
Ένας σημαντικός λόγος για την πρόσφατη ανάπτυξη είναι ότι, όπως παρατηρεί ο Jason Sharman του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, «η μυστικότητα ήταν λιγότερο σημαντική από ό,τι πιστευόταν». Το ίδιο ίσχυε και για τους χαλαρούς κανονισμούς. Ο Andrew Morriss του Πανεπιστημίου Texas A&M, ένας άλλος μελετητής των υπεράκτιων χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, εξηγεί ότι, επειδή είναι μικρά και ευέλικτα, τα φορολογικά καταφύγια σε ορισμένους τομείς απλώς ρυθμίζονται καλύτερα. Αυτό τα καθιστά πόλο έλξης ειδικά για ταχέως αναπτυσσόμενους τομείς χρηματοδότησης, όπως η αντασφάλιση, τα ιδιωτικά πιστωτικά κεφάλαια και ο πλούτος των αναδυόμενων αγορών. Επίσης, τους δίνει κίνητρο να παραμείνουν εκτός της μαύρης λίστας των ρυθμιστικών αρχών των πλούσιων χωρών.
Η ανάπτυξη της υπεράκτιας αντασφάλισης και των επενδυτικών κεφαλαίων ιδιωτικών αγορών είναι στενά συνδεδεμένη. Τα τελευταία χρόνια, οι αμερικανικές ασφαλιστικές εταιρείες ζωής, οι οποίες προσφέρουν ασφαλιστικά προϊόντα τύπου annuity (ετήσιες αποδόσεις) με εγγυημένες αποδόσεις στους πελάτες τους, έχουν τοποθετήσει ολοένα και μεγαλύτερο μέρος των κεφαλαίων τους σε μη ρευστοποιήσιμα ιδιωτικά περιουσιακά στοιχεία. Παράλληλα, μεταφέρουν αυξανόμενο όγκο υποχρεώσεων και ενεργητικού σε αντασφαλιστικές εταιρείες, γεγονός που ελαφρύνει τους ισολογισμούς τους και τους επιτρέπει να διαθέτουν περισσότερές ετήσιες αποδόσεις.
Τα συγκεκριμένα μη ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία —όπως συμμετοχές σε ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια (private equity), ιδιωτικές πιστώσεις (private credit), ακίνητα και επενδύσεις επιχειρηματικού κεφαλαίου (venture capital)— διαχειρίζονται συχνά για λογαριασμό των αντασφαλιστικών εταιρειών από κολοσσούς των ιδιωτικών αγορών της Wall Street, όπως η Apollo και η KKR, μέσω επενδυτικών οχημάτων που έχουν επίσης έδρα σε υπεράκτιες δικαιοδοσίες.
Αυτή η συμβίωση μεταξύ ασφαλιστικών εταιρειών ζωής, αντασφαλιστών και διαχειριστών ιδιωτικών περιουσιακών στοιχείων (οι οποίοι σήμερα συχνά κατέχουν ή συνεργάζονται στενά με τους άλλους δύο) ονομάζεται μερικές φορές «Τρίγωνο των Βερμούδων», από την περιοχή της Καραϊβικής όπου έχει αναπτυχθεί. Οι Βερμούδες αποτελούν γόνιμο έδαφος, καθώς οι ρυθμιστικές αρχές της χώρας επιτρέπουν στους αντασφαλιστές να χρηματοδοτούν τα χαρτοφυλάκιά τους σε ορισμένους τύπους επενδύσεων ιδιωτικών περιουσιακών στοιχείων με λιγότερο κεφάλαιο από ό,τι απαιτείται στις ΗΠΑ. Επιτρέπουν επίσης στους αντασφαλιστές να χρησιμοποιούν τα δικά τους εσωτερικά μοντέλα για να αποδείξουν ότι αυτές οι επενδύσεις αντιστοιχούν στις υποχρεώσεις για ετήσιες αποδόσεις. Οι αμερικανικές και ευρωπαϊκές ρυθμιστικές αρχές έχουν εγκρίνει αυτή τη ρύθμιση λόγω της ρυθμιστικής εξειδίκευσης των Βερμούδων (ο κ. Morriss σημειώνει ότι το Βερμόντ αντέγραψε ορισμένες ιδέες των Βερμούδων κατά το σχεδιασμό των δικών του κανόνων για τη χρηματοδότηση των ασφαλειών). Αυτό έχει βοηθήσει τις Βερμούδες να γίνουν έδρα για 1,5 τρισ. δολάρια σε περιουσιακά στοιχεία αντασφάλισης, ή σχεδόν το 4% του συνολικού παγκόσμιου συνόλου του ασφαλιστικού κλάδου, και το 15% του παγκόσμιου κεφαλαίου αντασφάλισης.
Τα νησιά Κέιμαν, τα οποία το 2023 διαγράφηκαν από τη «γκρίζα λίστα» των παραβατών του υπεράκτιων που τηρεί η Ομάδα Χρηματοοικονομικής Δράσης, ένας διεθνής εποπτικός φορέας, επιθυμούν επίσης να συμμετάσχουν στη δράση. Τα περιουσιακά στοιχεία αντασφάλισης έχουν τετραπλασιαστεί από το 2020 σε πάνω από 100 δισ. δολάρια. Έχουν προσελκύσει πολλά ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια, εν μέρει χάρη σε έναν νόμο έξι ετών που έφερε τα προηγουμένως μη καταχωρημένα κεφάλαια του είδους που προτιμούν οι διαχειριστές ιδιωτικών περιουσιακών στοιχείων υπό τη δικαιοδοσία της Αρχής Νομισματικών Υποθέσεων των Νήσων Κέιμαν (Cayman Islands Monetary Authority). Η προοπτική μεγαλύτερης εποπτείας φαίνεται να έχει προσελκύσει περισσότερους επενδυτές από ό,τι αποτρέψει. Ο αριθμός των εν λόγω κεφαλαίων που έχουν καταχωριθεί στα Νησιά Κέιμαν έχει αυξηθεί από λιγότερα από 13.000 το 2020 σε σχεδόν 18.000 (βλ. διάγραμμα 3).
Μία ακόμη σημαντική πηγή δραστηριότητας για τα υπεράκτια χρηματοοικονομικά κέντρα προέρχεται από τον αναδυόμενο κόσμο. Σε χώρες όπου δεν υπάρχουν ισχυρές εγγυήσεις προστασίας της ιδιοκτησίας, επισημαίνει ο κ. Sharman, «η υπεράκτια δραστηριότητα αποτελεί το επόμενο καλύτερο υποκατάστατο». Ο Ricardo Soares de Oliveira, καθηγητής στο γαλλικό πανεπιστήμιο Sciences Pο, αναφέρει ότι, παρότι τα ακριβή στοιχεία είναι περιορισμένα, οι υπεράκτιες διασυνδέσεις μεταξύ Αφρικής και Ασίας παρουσιάζουν σαφή άνοδο, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια.
Όλο και περισσότερο, οι αφρικανικές ελίτ και οι επιχειρήσεις τοποθετούν τον πλούτο τους σε νεότερα χρηματοοικονομικά κέντρα πιο κοντά στην πατρίδα τους, κυρίως στο Ντουμπάι. Μερικές φορές τα κίνητρά τους είναι αμφιλεγόμενα (για όσους διακινούν λαθραία χρυσό από την Αφρική, για παράδειγμα). Συχνά, όμως, απλώς επιθυμούν ένα μέρος με προβλέψιμους κανόνες, καλή χρηματοοικονομική υποδομή και ποικιλία λογιστών, συμβούλων και άλλων επαγγελματιών. Η συμβουλευτική εταιρεία Henley & Partners εκτιμά ότι, το 2025, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (συμπεριλαμβανομένου του Ντουμπάι) προσέλκυσαν, 9.800 εκατομμυριούχους μετανάστες, περισσότερους από οποιαδήποτε άλλη δικαιοδοσία. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει αμαυρώσει τη λάμψη του Ντουμπάι, αλλά όχι και αυτή των υπεράκτιων χρηματοοικονομικών υπηρεσιών γενικότερα.
Τα υπεράκτια κέντρα είναι επίσης απαραίτητα για την Κίνα. Προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση σε ξένο κεφάλαιο, οι κινεζικές εταιρείες έχουν ιδρύσει εδώ και χρόνια «οντότητες μεταβλητού ενδιαφέροντος» (VIE) στα Νησιά Κέιμαν, οι οποίες μέσω μιας σειράς άλλων οχημάτων έχουν συμβατικά δικαιώματα στα κέρδη που παράγει μια κινεζική εταιρεία εκμετάλλευσης. Όταν ένας Αμερικανός επενδυτής της χρηματιστηριακής αγοράς αγοράζει μια μετοχή σε μια κινεζική εταιρεία εισηγμένη στην Αμερική, όπως η Alibaba, ή ένας Ευρωπαίος επενδυτής επιχειρηματικών κεφαλαίων στηρίζει μια μη εισηγμένη κινεζική εταιρεία τεχνολογίας, όπως η ByteDance, μητρική εταιρεία του TikTok, στην πραγματικότητα μεταβιβάζουν χρήματα σε μια VIE των Νησιών Κέιμαν. Πολλές άλλες κινεζικές εταιρείες βασίζονται σε υπεράκτια κέντρα για να συγκεντρώσουν δισεκατομμύρια δολάρια σε ομόλογα και ιδιωτικά δάνεια.
Για να παρακάμψουν τους αυστηρούς ελέγχους κεφαλαίων της Κίνας, οι κινεζικές εταιρείες και οι ιδιοκτήτες επιχειρήσεων επανεπενδύουν επίσης τα κέρδη που πραγματοποιούν στο εξωτερικό μέσω υπεράκτιων δικαιοδοσιών. Τα Νησιά Κέιμαν και οι Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι αποτελούν δημοφιλείς διαύλους για τέτοιες επενδύσεις, ιδίως σε αμερικανικά περιουσιακά στοιχεία. Βρίσκονται πίσω μόνο από το Χονγκ Κονγκ (το οποίο αποτελεί και αυτό ένα είδος υπεράκτιου κέντρου) και την ίδια την Αμερική ως προορισμούς για κινεζικές επενδύσεις χαρτοφυλακίου στο εξωτερικό. Έως τον Ιούνιο του 2025, οι επίσημες στατιστικές της Κίνας καταγράφουν επενδύσεις ύψους 192 δισ. δολαρίων στα δύο υπεράκτια κέντρα, τα τρία πέμπτα του ποσού που επενδύεται στην Αμερική και σχεδόν πέντε φορές περισσότερο από ό,τι στη Βρετανία.
Βέβαια, δεν λειτουργούν όλα όπως θα ήθελαν τα υπεράκτια κέντρα. Οι αμερικανικές ρυθμιστικές αρχές, ανησυχώντας για σημάδια πίεσης στις αγορές ιδιωτικών πιστώσεων, παρακολουθούν την κατάσταση με μεγαλύτερη προσοχή. Τον Απρίλιο, η Βρετανία ανακοίνωσε σχέδια για την αυστηροποίηση των κεφαλαιακών απαιτήσεων για την υπεράκτια αντασφάλιση, ενώ η Ιαπωνία ενίσχυσε την εποπτεία του κλάδου. Οι κινεζικές αρχές, ανησυχώντας για την απώλεια ελέγχου της κινεζικής τεχνολογίας, προσπαθούν να περιορίσουν τη χρήση των VIE. Η Moonshot AI, μια δημοφιλής κινεζική εταιρεία τεχνολογίας, φέρεται να διαλύει το VIE της στα Κέιμαν και να προχωρά σε εισαγωγή στο χρηματιστήριο του Χονγκ Κονγκ. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει μειώσει την ελκυστικότητα του Ντουμπάι.
Τέτοιες εξελίξεις μπορεί να είναι προσωρινή υποτροπή. Ωστόσο, τα υπεράκτια κέντρα έχουν αποδείξει επανειλημμένα την εξαιρετική τους προσαρμοστικότητα. Θα ήταν ειρωνικό αν αυτά τα προϊόντα της παγκοσμιοποίησης ευδοκιμούσαν στον σημερινό κατακερματισμένο κόσμο — αλλά όχι και απροσδόκητο.
© 2026 The Economist Newspaper Limited. All rights reserved. Άρθρο από τον Economist, το οποίο μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε με επίσημη άδεια από το www.powergame.gr. Το πρωτότυπο άρθρο, στα αγγλικά, βρίσκεται στο www.economist.com
